Pitanje prvih biskupa i početaka hrišćanstva u Britaniji veoma je zanimljivo jer se nalazi na granici između crkvenog predanja i istorijskih izvora. Postoje tri važna sloja tradicije i istorije koji pomažu da se razume kako se hrišćanstvo razvilo na britanskim ostrvima.
Predanje o Aristovulu – apostolski koreni
Prema starom crkvenom predanju, Aristovul se smatra prvim biskupom Britanije. On se u Novom zavetu pominje u Poslanici Rimljanima (Rim 16,10) i u nekim ranim hrišćanskim tradicijama ubraja se među Sedamdesetoricu učenika koje je Isus poslao da propovedaju Jevanđelje.
Predanje govori da ga je apostol Pavle poslao kao misionara na zapadne granice Rimskog carstva i da je upravo on propovedao hrišćanstvo u Britaniji. U nekim kasnijim hrišćanskim spisima Aristovul se čak naziva „episkopom Britanije“.
Iako je ovo predanje veoma staro i teološki značajno jer naglašava apostolske korene britanskog hrišćanstva, savremena istorijska nauka ne može sa sigurnošću potvrditi da je Aristovul zaista delovao u Britaniji. Zbog toga se ovo smatra crkvenom tradicijom, a ne istorijski potpuno dokazanim događajem.
Teorija o hrišćanstvu u Britaniji već u 1. veku
Mnogi istoričari ipak smatraju da je moguće da je hrišćanstvo u Britaniju stiglo veoma rano, čak već u 1. veku. U to vreme Britanija je bila deo Rimskog carstva i bila je povezana trgovačkim i vojnim putevima sa Rimom, Galijom i drugim delovima carstva.
Rimski vojnici, trgovci i putnici često su donosili nove religijske ideje u udaljene provincije. Neki istraživači zato smatraju da su prvi hrišćani mogli doći u Britaniju upravo preko rimskih vojnika ili trgovaca, koji su već prihvatili novu veru u drugim delovima carstva.
Ova teorija objašnjava kako su se hrišćanske zajednice mogle pojaviti u Britaniji i pre nego što su zabeleženi prvi episkopi u istorijskim dokumentima.
Prvi istorijski potvrđeni britanski biskupi
Najraniji pouzdani istorijski dokaz o organizovanom hrišćanstvu u Britaniji dolazi iz 314. godine, kada su britanski biskupi učestvovali na saboru u Arlu u Galiji.
Tamo se pominju tri britanska episkopa:
- Eborije iz Jorka
- Restitut iz Londona
- Adelfije iz Kerleona
Ovo pokazuje da je u Britaniji u 4. veku već postojala dobro organizovana crkvena struktura sa više episkopija.
Prvi nadbiskup Engleske
Mnogo kasnije, krajem 6. veka, došlo je do nove misije koja je snažno uticala na organizaciju crkve u Engleskoj. Godine 597. papa Grigorije Veliki poslao je monaha Augustina u Kent, gde je započeo veliku misiju među anglosaksonskim narodima.
Augustin je postao prvi nadbiskup Kenterberija, čime je uspostavljena crkvena struktura koja će kasnije postati temelj anglikanske tradicije. Nadbiskup Kenterberija i danas ima posebno mesto u anglikanskom svetu kao simbol jedinstva i kontinuiteta.
Zaključak
Istorija hrišćanstva u Britaniji tako spaja predanje, istoriju i teologiju. Crkvena tradicija govori o apostolskim počecima kroz Aristovula, istorijski izvori potvrđuju postojanje biskupa u 4. veku, a misija Augustina u 6. veku oblikovala je kasniji razvoj crkvene organizacije.
Bez obzira na tačne istorijske detalje, jasno je da britansko hrišćanstvo svoje korene vidi u apostolskoj veri, episkopskom nasledstvu i misiji Crkve, koja je od samog početka bila pozvana da prenosi Jevanđelje do krajeva sveta.