Uvod

Pitanje apostolske sukcesije zauzima važno mesto u anglikanskoj ekliziologiji, jer se neposredno tiče identiteta Crkve, prirode episkopske službe i odnosa između istorijskog kontinuiteta i teološke vernosti apostolskom nasleđu. U najširem smislu, apostolska sukcesija označava kontinuitet crkvene službe od apostola do kasnijih generacija episkopa, najčešće putem rukopoloženja. Međutim, u anglikanskoj tradiciji ona se ne može svesti samo na pitanje neprekinutog lanca episkopskih hirotonija. Istorijski anglikanizam nastojao je da sačuva episkopalni poredak, ali je istovremeno insistirao na tome da apostolnost Crkve podrazumeva i vernost Svetom pismu, apostolskom učenju i sakramentalnom životu. Kod kasnijeg Continuing Anglicanism-a apostolska sukcesija dobija još izraženiji značaj kao sredstvo očuvanja tradicionalnog anglikanskog identiteta, dok je kod nezavisnih anglikanskih jurisdikcija pitanje sukcesije često složenije zbog različitog porekla, kanonskog statusa i međusobnog priznanja.

Osnovna teza ovog eseja jeste da se apostolska sukcesija u anglikanizmu najadekvatnije razume ne samo kao istorijski kontinuitet episkopskih rukopoloženja, već kao spoj istorijskog episkopata, apostolskog učenja, pravilnog sakramentalnog života i zajedništva Crkve. Takvo shvatanje omogućava jasnije razlikovanje istorijskog anglikanizma, Continuing pokreta i različitih oblika nezavisnog anglikanizma.

Apostolska sukcesija u istorijskom anglikanizmu

Istorijski anglikanizam nastao je u kontekstu engleske reformacije XVI veka. Iako je Crkva Engleske raskinula institucionalnu vezu sa Rimom, ona nije odbacila episkopalni sistem. Naprotiv, biskupi, sveštenici i đakoni ostali su deo crkvene strukture, a rukopoloženje se nastavilo kroz episkopsku službu. Time se anglikanska reformacija razlikovala od pojedinih protestantskih tradicija koje su u potpunosti napustile istorijski episkopat.

Prvi argument u prilog značaju apostolske sukcesije u istorijskom anglikanizmu jeste, dakle, očuvanje episkopskog kontinuiteta. Anglikanska Crkva nije sebe tradicionalno shvatala kao potpuno novu crkvenu zajednicu nastalu u XVI veku, već kao reformisanu lokalnu Crkvu koja zadržava kontinuitet sa drevnom Crkvom u Engleskoj. Episkopat je imao važnu ulogu u izražavanju tog kontinuiteta.

Ipak, istorijski anglikanizam nije uglavnom tvrdio da sama genealogija rukopoloženja automatski garantuje apostolnost. Drugi važan argument jeste da je apostolska sukcesija povezana sa sukcesijom u apostolskom učenju. Drugim rečima, episkop nije naslednik apostola samo zato što ga je rukopoložio drugi episkop, već i zato što ima obavezu da čuva i prenosi veru koju je Crkva primila od apostola.

Ovakvo razumevanje može se povezati sa klasičnom anglikanskom idejom da autoritet Crkve mora biti u skladu sa Svetim pismom i sa učenjem rane Crkve. Anglikanska tradicija je često naglašavala da crkvena vlast nije samostalna u odnosu na apostolsko svedočanstvo sadržano u Pismu. Stoga je istorijski episkopat značajan, ali ne funkcioniše kao potpuno nezavisan dokaz pravovernosti.

Treći argument odnosi se na sakramentalni karakter episkopske službe. U katoličkom krilu anglikanizma, naročito od Oksfordskog pokreta u XIX veku, sve snažnije je naglašavano da biskupi predstavljaju vidljivi znak istorijskog i sakramentalnog kontinuiteta Crkve. Apostolska sukcesija ovde nije samo administrativna institucija, već deo crkvenog shvatanja svetih tajni, naročito Evharistije i sveštenstva.

Problem priznanja anglikanskih rukopoloženja

Pitanje apostolske sukcesije posebno je došlo do izražaja u odnosima anglikanizma i Rimokatoličke crkve. Rimokatolička strana je istorijski osporavala valjanost anglikanskih rukopoloženja, prvenstveno zbog pitanja forme, namere i promena u anglikanskim obredima rukopoloženja nakon reformacije.

Anglikanski odgovor na takvu kritiku zasnivao se na tvrdnji da je episkopska služba sačuvana i da reformisani obredi nisu imali za cilj ukidanje sveštenstva ili episkopata, već njihovo vraćanje u oblik za koji su reformatori smatrali da je saglasniji ranohrišćanskoj praksi. Ovaj spor pokazuje da pitanje apostolske sukcesije zavisi i od šireg teološkog razumevanja sveštenstva. Nije dovoljno utvrditi ko je koga rukopoložio; neophodno je odgovoriti i na pitanje šta određena Crkva podrazumeva pod biskupskom i prezviterskom službom.

Iz anglikanske perspektive, argument da je sukcesija nužno izgubljena zbog reformacije može se osporavati činjenicom da episkopska struktura nije bila ukinuta. Sa druge strane, rimokatolički prigovor pokazuje da istorijska sukcesija bez zajedničkog razumevanja sakramentalne službe ne mora nužno voditi do međusobnog priznanja.

Apostolska sukcesija u Continuing Anglicanism-u

Continuing Anglicanism pojavio se naročito tokom druge polovine XX veka, kada su određene anglikanske grupe odbacile pojedine liturgijske, doktrinarne i disciplinske promene u glavnim anglikanskim provincijama. Njihov cilj bio je da očuvaju ono što su smatrali tradicionalnim anglikanizmom.

U ovom kontekstu apostolska sukcesija dobija posebno naglašenu ulogu. Prvi argument jeste da ona predstavlja garanciju institucionalnog kontinuiteta nakon odvajanja od matičnih anglikanskih provincija. Kada se grupa odvoji od postojeće crkvene strukture, postavlja se pitanje na osnovu čega može tvrditi da ostaje deo istorijske Crkve. Za Continuing zajednice episkopsko rukopoloženje predstavlja jedan od glavnih odgovora na to pitanje.

Drugi argument jeste da Continuing Anglicanism apostolsku sukcesiju obično povezuje sa očuvanjem tradicionalne doktrine i bogosluženja. Iz njihove perspektive, sama pripadnost velikoj ili zvanično priznatoj anglikanskoj instituciji nije dovoljna za očuvanje apostolskog karaktera ako se ta institucija, po njihovom mišljenju, udaljila od istorijskog učenja Crkve.

Na taj način dolazi do zanimljive promene naglaska. U istorijskom anglikanizmu episkopat je često znak jedinstva unutar institucionalne Crkve, dok u Continuing pokretima on može postati osnov za tvrdnju da se crkveni kontinuitet nastavlja čak i nakon institucionalnog raskida.

Međutim, tu se javlja i određena napetost. Ako više Continuing jurisdikcija poseduje episkope koji polažu pravo na istorijsku sukcesiju, ali nisu međusobno u punom zajedništvu, sama sukcesija očigledno nije dovoljna za ostvarivanje vidljivog crkvenog jedinstva. To pokazuje da apostolska sukcesija ne može biti jedini kriterijum crkvene legitimnosti.

Apostolska sukcesija u nezavisnom anglikanizmu

Kod nezavisnih anglikanskih Crkava pitanje apostolske sukcesije postaje još složenije. Pojam „nezavisni anglikanizam“ obuhvata veliki broj zajednica koje se mogu znatno razlikovati po teologiji, liturgiji, istoriji i odnosu prema tradicionalnim anglikanskim institucijama.

Mnoge takve zajednice tvrde da poseduju važeću apostolsku sukcesiju. Njihovi episkopi mogu navoditi različite linije sukcesije koje vode preko anglikanskih, starokatoličkih ili drugih episkopskih tradicija. Međutim, postavlja se važno pitanje: da li posedovanje formalno važeće linije rukopoloženja samo po sebi čini neku zajednicu autentično anglikanskom?

Prvi argument protiv takvog pojednostavljenog shvatanja jeste da anglikanski identitet nije samo pitanje episkopske genealogije. On uključuje liturgijsko nasleđe, teologiju, crkveno pravo, istorijske formulare vere i određeni način razumevanja odnosa između Pisma, tradicije i razuma.

Drugi argument jeste da je crkveno zajedništvo takođe važna dimenzija apostolnosti. Episkop može posedovati istorijsku liniju rukopoloženja, ali ako njegova jurisdikcija nema stabilnu crkvenu strukturu, jasno učenje ili priznanje drugih Crkava, samo pozivanje na sukcesiju ne rešava pitanje njenog šireg eklezijalnog statusa.

Treći argument tiče se problema takozvane „mehaničke“ teorije sukcesije. Ukoliko bi se sukcesija razumela isključivo kao fizički čin polaganja ruku, moglo bi se zaključiti da je gotovo svaki episkop sa odgovarajućom genealogijom automatski naslednik apostola bez obzira na njegovo učenje ili odnos prema Crkvi. Takva pozicija teško se može pomiriti sa ranohrišćanskim shvatanjem episkopa kao čuvara apostolske vere i vidljivog jedinstva lokalne Crkve.

Istorijska sukcesija i sukcesija vere

Najvažnije teološko pitanje stoga jeste odnos između successio ordinis, odnosno sukcesije službe, i successio fidei, odnosno sukcesije vere.

Ako se naglasak stavi samo na sukcesiju službe, postoji opasnost da se apostolnost pretvori u pitanje administrativne ili genealogijske legitimnosti. Ako se, međutim, istorijska sukcesija potpuno zanemari, gubi se značajan element vidljivog kontinuiteta sa drevnom Crkvom.

Anglikanska tradicija najdoslednije funkcioniše kada ova dva elementa drži zajedno. Episkopat predstavlja istorijski i vidljivi kontinuitet Crkve, dok vernost apostolskom učenju daje tom kontinuitetu njegov sadržaj. Biskup koji se nalazi u istorijskoj liniji rukopoloženja, ali ne čuva veru Crkve, predstavlja problem sa stanovišta sukcesije vere. Nasuprot tome, zajednica koja verno zastupa hrišćansko učenje, ali potpuno odbacuje istorijski episkopat, može predstavljati problem iz perspektive tradicionalne anglikanske ekliziologije.

Zbog toga je najprimerenije govoriti o apostolskoj sukcesiji kao o višedimenzionalnom crkvenom kontinuitetu. Ona uključuje kontinuitet službe, vere, sakramentalnog života i crkvene zajednice.

Kritičko poređenje tri oblika anglikanizma

Istorijski anglikanizam, Continuing Anglicanism i nezavisni anglikanizam dele pozivanje na anglikansku tradiciju, ali različito oblikuju odnos između institucionalne pripadnosti i apostolske sukcesije.

Kod istorijskih anglikanskih Crkava apostolska sukcesija uglavnom funkcioniše unutar stabilne institucionalne strukture i dugotrajnog crkvenog kontinuiteta. Kod Continuing anglikanaca ona često dobija dodatnu funkciju opravdavanja kontinuiteta nakon raskida sa postojećim provincijama. Kod nezavisnih jurisdikcija sukcesija može biti još snažnije naglašena, ali istovremeno njen značaj može biti teže proceniti bez razmatranja teologije, kanonskog poretka i odnosa sa drugim Crkvama.

Iz toga proizlazi ključni argument: istorijska linija episkopskog rukopoloženja jeste važna, ali nije sama po sebi dovoljna za potpuno razumevanje apostolske sukcesije. Sukcesija ima smisla samo u okviru Crkve koja tvrdi da nastavlja apostolsko učenje, bogosluženje i misiju.

Zaključak

Apostolska sukcesija predstavlja jednu od ključnih tačaka anglikanske ekliziologije, ali njeno značenje nije moguće iscrpeti prostim utvrđivanjem neprekinutog lanca episkopskih rukopoloženja. Istorijski anglikanizam sačuvao je episkopalni poredak kao znak kontinuiteta sa drevnom Crkvom, ali je istovremeno naglašavao značaj Svetog pisma i apostolskog učenja. Continuing Anglicanism dodatno ističe sukcesiju kao sredstvo očuvanja tradicionalnog identiteta uprkos institucionalnim raskidima, dok nezavisni anglikanizam pokazuje koliko sama tvrdnja o posedovanju episkopske sukcesije može biti nedovoljna za utvrđivanje crkvenog identiteta.

Najodrživije razumevanje apostolske sukcesije stoga je ono koje povezuje istorijsku sukcesiju episkopa sa sukcesijom apostolske vere, sakramentalnim životom i crkvenim zajedništvom. Apostolnost Crkve nije samo pitanje toga ko je položio ruke na koga, već i toga koju veru Crkva prenosi, kako je živi i na koji način ostaje povezana sa istorijskim apostolskim predanjem. Upravo u ravnoteži između istorijskog kontinuiteta i vernosti apostolskom učenju nalazi se specifičnost anglikanskog razumevanja apostolske sukcesije.