Uvod
Istorija hrišćanstva u Britaniji predstavlja jedan od najzanimljivijih primera razvoja crkvenog života u zapadnom hrišćanstvu. Ona povezuje više različitih istorijskih slojeva: apostolska predanja, razvoj rane Crkve u okviru Rimskog carstva, misionarske aktivnosti u ranom srednjem veku i duboke reforme XVI veka. Upravo u tom kontekstu postavlja se važno pitanje: da li je engleska reformacija stvorila novu crkvu ili je predstavljala reformu već postojeće crkvene zajednice sa drevnim korenima?
Ovo pitanje nije samo istorijsko, već i eklisiološko, jer se tiče razumevanja apostolskog prejemstva, institucionalnog kontinuiteta i teološkog identiteta crkve. Da bi se na njega odgovorilo, neophodno je razmotriti razvoj hrišćanstva u Britaniji od najranijih vremena do modernog perioda.
Rani koreni hrišćanstva u Britaniji
Apostolska predanja
U ranim hrišćanskim tradicijama postoji predanje da je Aristovul, jedan od sedamdesetorice učenika Hristovih, bio prvi episkop Britanije. On se pominje u Novom zavetu u Poslanici Rimljanima (Rim 16,10), a kasniji hrišćanski pisci dovode ga u vezu sa misionarskom delatnošću apostola Pavla.
Vizantijski autor Dorotej Tirski navodi da je Aristovul propovedao Jevanđelje u Britaniji i tamo postao episkop. Iako se ovi podaci ne mogu u potpunosti istorijski potvrditi, oni svedoče o ranom uverenju da britanska crkva ima apostolsko poreklo.
Pored ovog predanja, neki rani hrišćanski pisci ukazuju na mogućnost da je hrišćanstvo u Britaniju stiglo već u I veku. Tertulijan (III vek) piše da su „delovi Britanije koji nikada nisu bili pokoreni od Rimljana već prihvatili Hrista“ (Adversus Judaeos, 7). Ovaj tekst ukazuje na mogućnost da je hrišćanska vera stigla u Britaniju veoma rano, verovatno putem rimskih trgovačkih i vojnih mreža.
Rimska Britanija i rana crkvena organizacija
Najraniji sigurni istorijski dokaz o postojanju organizovane crkve u Britaniji potiče sa Sabora u Arlu 314. godine, gde su učestvovali episkopi iz Britanije. Među njima su bili:
- Eborije iz Jorka
- Restitut iz Londona
- Adelfije iz Kerleona
Ovo pokazuje da je u IV veku u Britaniji već postojala razvijena episkopska struktura i integracija u šire hrišćansko zajedništvo Rimskog carstva.
Keltsko hrišćanstvo i rani srednji vek
Posle pada rimske vlasti u Britaniji, hrišćanstvo je nastavilo da se razvija u različitim oblicima. Posebno značajnu ulogu imalo je kulturno i duhovno nasleđe keltskog hrišćanstva, koje se razvilo u Irskoj i zapadnim delovima Britanije.
Misionarske aktivnosti ličnosti kao što su Sveti Patrik, Kolumba i Aidan imale su ogroman uticaj na širenje hrišćanstva među anglosaksonskim narodima.
Misija Avgustina Kenterberijskog
Godine 597. papa Grigorije Veliki poslao je monaha Avgustina u Britaniju kako bi obnovio hrišćansku misiju među anglosaksonskim kraljevstvima. Avgustin je postao prvi nadbiskup Kenterberija, što je označilo početak stabilne crkvene organizacije u Engleskoj.
Istoričar Beda Časni u delu Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum detaljno opisuje ovaj proces i svedoči o postepenom širenju hrišćanstva među anglosaksonskim narodima.
Engleska reformacija
Istorijski kontekst
Reformacija u Engleskoj u XVI veku razvijala se u specifičnom političkom i teološkom kontekstu. Godine 1534. donet je Akt o supremaciji, kojim je kralj Henri VIII proglašen vrhovnim poglavarom Crkve u Engleskoj.
Iako je ovim aktom prekinuta institucionalna veza sa Rimom, nije došlo do ukidanja postojeće crkvene strukture. Episkopi, parohije, katedrale i liturgijski život nastavili su da postoje.
Tokom vladavine Edvarda VI i Elizabete I, engleska crkva dobija svoj specifičan teološki oblik kroz dokumente kao što su:
- Book of Common Prayer
- Thirty-Nine Articles of Religion
Ovi tekstovi oblikovali su anglikansku tradiciju kao via media – „srednji put“ između rimokatoličke i protestantske teologije.
Pitanje apostolskog prejemstva
Jedno od ključnih pitanja u raspravama o engleskoj reformaciji jeste pitanje apostolskog prejemstva. Anglikanska tradicija tvrdi da je episkopska linija ostala neprekinuta, jer su episkopi nastavili da vrše hirotonije nakon reformacije.
Teolog Ričard Huker u delu Of the Laws of Ecclesiastical Polity naglašava da Crkva Engleske nije nova institucija, već istorijski nastavak drevne crkve koja je postojala u Britaniji.
Papska bula Apostolicae Curae (1896)
Krajem XIX veka papa Lav XIII objavio je bulu Apostolicae Curae, u kojoj je zaključio da su anglikanska rukopoloženja „apsolutno ništavna i potpuno nevažeća“. Osnovni argumenti bili su:
- nedovoljna liturgijska forma u reformisanom obredu rukopoloženja
- navodna promena namere u razumevanju sveštenstva
Anglikanski nadbiskupi Kenterberija i Jorka odgovorili su dokumentom Saepius Officio (1897), u kojem su odbacili ove tvrdnje i naglasili istorijski kontinuitet episkopata i crkvene strukture.
Zaključak
Istorija hrišćanstva u Britaniji pokazuje složenu interakciju između predanja, istorijskih izvora i teološkog razvoja. Od ranih apostolskih predanja, preko rimske Britanije i keltskog hrišćanstva, do misije Avgustina i reformacije XVI veka, britanska crkva razvijala se kroz različite faze, ali je zadržala osnovni institucionalni kontinuitet.
Zbog toga mnogi istoričari i teolozi smatraju da engleska reformacija nije stvorila potpuno novu crkvu, već predstavlja reformu postojeće crkvene tradicije koja ima duboke korene u ranoj hrišćanskoj istoriji Britanije.
Literatura
Bede. Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum.
Chadwick, Henry. The Early Church. Penguin Books.
MacCulloch, Diarmaid. The Reformation: A History. Penguin.
Hooker, Richard. Of the Laws of Ecclesiastical Polity.
Avis, Paul. The Identity of Anglicanism.
Tertullian. Adversus Judaeos.
Leo XIII. Apostolicae Curae (1896).
Archbishops of Canterbury and York. Saepius Officio (1897).