Kada se govori o anglikanizmu, često se mogu čuti pojednostavljene tvrdnje poput: „Henri VIII je osnovao Anglikansku crkvu zbog razvoda“ ili „Anglikanska crkva je nastala tek u XVI veku kao nova religija“. Iako takve tvrdnje sadrže deo istorijske istine, one zanemaruju mnogo širi i dublji istorijski kontekst razvoja hrišćanstva u Britaniji.
Istorija Anglikanske crkve nije priča o iznenadnom stvaranju nečeg potpuno novog, već o složenom procesu reforme, crkvene samostalnosti i pozivanja na kontinuitet sa drevnom Crkvom Britanskih ostrva.
Henri VIII i raskid sa Rimom
Nesporno je da je poništenje braka Henrija VIII sa Katarinom Aragonskom bilo neposredan povod za raskid sa papstvom. Međutim, važno je razumeti prirodu tog sukoba.
Henri nije tražio običan razvod, već poništenje braka — tvrdnju da brak od samog početka nije bio valjan, jer je Katarina prethodno bila udata za njegovog pokojnog brata Artura. Takvi slučajevi nisu bili nepoznati u srednjovekovnom kanonskom pravu. Problem je, međutim, bio duboko politički: Katarinin nećak bio je moćni kralj i car Karlo V, pod čijim se pritiskom papa našao.
Ipak, Henrijev bračni problem bio je samo iskra koja je zapalila već postojeće nezadovoljstvo delova engleskog sveštenstva prema papinskoj vlasti. Mnogi crkveni ljudi u Engleskoj videli su u tome priliku za reformu Crkve, oslobađanje od stranog političkog uticaja i obnovu drevne autonomije engleskog hrišćanstva.
Reformne ideje pre reformacije
Važno je naglasiti da reformacija nije nastala ni iz čega. Još od XIV veka u Evropi su postojali snažni glasovi koji su pozivali na obnovu Crkve.
Džon Viklif u Engleskoj i Jan Hus u Češkoj kritikovali su korupciju, političku moć crkvene hijerarhije i udaljavanje Crkve od jevanđelskih ideala. Hus je zahtevao pričešće pod oba vida za vernike i reformu crkvenog života, ali je zbog svojih stavova osuđen i spaljen kao jeretik.
U isto vreme, Zapadna crkva prolazila je kroz ozbiljnu krizu poznatu kao Zapadni raskol, kada su čak trojica papa istovremeno tvrdila da su legitimni poglavari Crkve. Sve to ozbiljno je narušilo autoritet papstva i podstaklo ideju da je Crkvi potrebna duboka obnova.
Zbog toga reformacija u Engleskoj nije bila samo posledica Henrijevog ličnog života, već deo mnogo šireg evropskog pokreta verske i institucionalne reforme.
Da li je Henri VIII „osnovao novu crkvu“?
Jedna od najčešćih zabluda jeste tvrdnja da je Henri VIII stvorio potpuno novu crkvu.
Istorijski gledano, Crkva u Engleskoj postojala je vekovima pre Henrija. On nije osnovao novu hijerarhiju, niti je stvorio novi crkveni narod. Biskupije, manastiri, sveštenstvo i liturgijski život nastavili su da postoje. Ono što se promenilo bio je odnos prema papi — engleska Crkva odbacila je spoljašnju jurisdikciju Rima.
Zbog toga su mnogi anglikanski teolozi tvrdili da reformisana Crkva Engleske nije „nova crkva“, već nastavak drevne engleske Crkve očišćene od, kako su verovali, kasnijih zloupotreba i preterivanja.
Nadbiskupi poput Tomasa Krenmera i Metjua Parkera snažno su naglašavali ideju istorijskog kontinuiteta: Crkva Engleske nije prestala da postoji u XVI veku, već je nastavila svoje postojanje u reformisanom obliku.
Hrišćanstvo u Britaniji pre Rima
Često se zaboravlja da hrišćanstvo u Britaniji nije počelo dolaskom rimskih misionara u VI veku.
Hrišćanske zajednice postojale su na Britanskim ostrvima mnogo ranije. Crkva Svetog Martina u Kenterberiju datira iz IV veka, a britanski episkopi učestvovali su na ranim crkvenim saborima još u doba Rimskog carstva.
Keltsko hrišćanstvo razvilo je i svoje posebne običaje, monaške tradicije i liturgijsku praksu. Britanska Crkva bila je u zajedništvu sa ostatkom hrišćanskog sveta, ali je istovremeno posedovala značajnu lokalnu samostalnost.
Sinod u Vitbiju 664. godine predstavlja važan trenutak kada je engleska Crkva odlučila da prihvati određene rimske običaje umesto keltskih, posebno u vezi sa računanjem datuma Uskrsa. Međutim, čak i nakon toga, engleska Crkva zadržala je visok stepen autonomije.
„Katoličko“ ne znači nužno „rimokatoličko“
Još jedna važna istorijska zabluda jeste poistovećivanje pojma „katolička Crkva“ sa današnjom Rimokatoličkom crkvom.
U prvim vekovima hrišćanstva reč katolički značila je „univerzalan“, odnosno „sveopšti“. Taj izraz koristio se za celu pravovernu Crkvu nasuprot raznim jeresima i sektama.
Rana Crkva funkcionisala je kroz zajedništvo velikih patrijaršija: Rima, Carigrada, Aleksandrije, Antiohije i Jerusalima. Tek kasnije razvija se zapadno učenje o univerzalnoj papinskoj jurisdikciji u obliku kakav danas poznajemo.
Zbog toga i druge hrišćanske tradicije — pravoslavna, anglikanska, pa čak i reformisana — smatraju sebe naslednicima drevne katoličke tradicije.
Anglikanci posebno ističu da su zadržali apostolsko nasledstvo, episkopat, sakramente i kontinuitet istorijske Crkve Engleske, smatrajući sebe delom jedne, svete, saborne i apostolske Crkve.
Anglikanizam između katolicizma i protestantizma
Upravo zbog svog istorijskog razvoja, anglikanizam zauzima posebno mesto među hrišćanskim tradicijama.
On u sebi spaja elemente zapadne katoličke tradicije — liturgiju, episkopat, sakramentalni život i istorijski kontinuitet — sa reformacijskim naglaskom na Svetom pismu, narodnom jeziku u bogosluženju i određenim teološkim reformama.
Zbog toga se anglikanizam često opisuje kao via media — „srednji put“ između rimokatolicizma i protestantizma.
Zaključak
Istorija anglikanizma ne može se svesti na jednu rečenicu o Henriju VIII i njegovim brakovima. Ona je deo mnogo šire istorije hrišćanstva u Evropi, sukoba između crkvene vlasti i nacionalnih crkava, reformskih pokreta i pitanja kontinuiteta sa ranom Crkvom.
Za anglikance, reformacija nije predstavljala stvaranje nove religije, već obnovu i reformu drevne Crkve Engleske. Za njihove kritičare, to je bio raskid sa Rimom i nastanak nove crkvene tradicije. Istorijska stvarnost nalazi se negde između tih pojednostavljenih prikaza — složena, višeslojna i duboko ukorenjena u vekovima hrišćanske istorije.