Teološko i ekleziološko razmatranje anglikanskog identiteta

Pitanje šta znači biti anglikanac nije samo pitanje istorijske pripadnosti, nego i pitanje prirode Crkve, autoriteta predanja i odnosa između hrišćanske vere i njenih istorijskih izraza. Kada se tvrdi da se anglikanski identitet može odrediti isključivo prihvatanjem Trideset devet članova vere, Knjige zajedničkih molitava iz 1662. godine i istorijskog Ordinala, postavlja se ozbiljno teološko pitanje: da li je Anglikanska crkva prvenstveno konfesionalna zajednica određena dokumentima engleske reformacije ili istorijska crkvena tradicija koja reformaciju razume unutar šireg kontinuiteta jedne, svete, saborne i apostolske Crkve?

Ova razlika nije nevažna. Od odgovora na nju zavisi ne samo naše razumevanje anglikanstva nego i naše pravo da drugima osporavamo anglikanski identitet zbog različitih tumačenja njegovog teološkog nasleđa.

I. Vaseljenski simboli vere i istorijski formulari nemaju isti autoritet

Prva neophodna razlika jeste ona između vaseljenskih simvola vere i anglikanskih formulara.

Nikejsko-carigradski simbol vere predstavlja izraz zajedničke hrišćanske vere oblikovan kroz vaseljensko saborsko predanje Crkve. Njegov autoritet ne zavisi od Engleske crkve, engleske reformacije niti od pojedinačne protestantske denominacije. On pripada širem hrišćanskom nasleđu i svedoči o veri koju hrišćani ispovedaju mnogo pre nastanka anglikanstva kao zasebne istorijske tradicije.

Nasuprot tome, Trideset devet članova vere nastali su u konkretnom istorijskom i teološkom kontekstu reformacije šesnaestog veka. Oni izražavaju doktrinarni stav Engleske crkve u odnosu na tadašnje sporove o opravdanju, sakramentima, autoritetu Crkve i drugim pitanjima. Njihov značaj je nesumnjiv, ali njihovo poreklo i opseg autoriteta nisu identični poreklu i autoritetu vaseljenskih simvola vere.

Ovu razliku potvrđuje i sama anglikanska tradicija. Osmi od Trideset devet članova vere zahteva prihvatanje Nikejskog, Apostolskog i Atanasijevog simvola vere, upravo zato što izražavaju učenje koje je, prema tom članu, utemeljeno u Svetom pismu.

Drugim rečima, sami anglikanski formulari upućuju na starije i šire hrišćansko predanje kao na temelj vere.

Ako formulari svedoče o apostolskoj veri, onda se njihova važnost ne može razumeti nezavisno od vere o kojoj svedoče.

To ne znači da formulari nemaju doktrinarni autoritet. Naprotiv, oni su normativni unutar crkava koje su ih takvima prihvatile. Ali postoji suštinska razlika između istorijskog dokumenta koji određena crkva prihvata kao merodavno tumačenje vere i vaseljenskog ispovedanja koje prevazilazi granice te crkve.

Mešanje te dve kategorije dovodi do toga da se jedan istorijski izraz hrišćanske vere uzdigne na nivo univerzalnog kriterijuma crkvenog identiteta, bez odgovarajućeg vaseljenskog autoriteta.

II. Anglikanstvo nije nastalo stvaranjem nove Crkve

Anglikanska reformacija nije sebe prvenstveno razumela kao stvaranje potpuno nove hrišćanske zajednice. Njena namera bila je reforma postojeće Engleske crkve, uz očuvanje kontinuiteta sa apostolskom i drevnom Crkvom.

Upravo zato anglikanstvo nije odbacilo istorijski episkopat, tradicionalnu liturgijsku strukturu, crkvenu godinu, simvole vere i mnoge elemente zapadnog katoličkog predanja.

To je jedna od njegovih važnih istorijskih osobenosti.

Engleska crkva je kroz reformaciju oblikovala svoj poseban doktrinarni identitet, ali pritom nije tvrdila da hrišćanstvo počinje u šesnaestom veku. Njeni formulari nisu zamišljeni kao zamena za apostolsku veru, već kao njeno reformacijsko tumačenje i izražavanje.

Čak i današnji peti kanon Engleske crkve (Canon A5) kaže da je njeno učenje utemeljeno na Svetom pismu, kao i učenju drevnih otaca i sabora koje je saglasno Pismu. Tek zatim posebno navodi Trideset devet članova, Knjigu zajedničkih molitava i Ordinal kao dokumente u kojima se to učenje nalazi.

Ovaj redosled ima duboko teološko značenje.

Engleska crkva ne izvodi svoje hrišćanstvo iz Trideset devet članova vere, nego te članove razume unutar već postojećeg hrišćanskog predanja.

Zbog toga bi svođenje čitavog anglikanskog identiteta na bezuslovno prihvatanje određenih tekstova iz šesnaestog i sedamnaestog veka predstavljalo sužavanje istorijske samosvesti anglikanstva.

III. Čikaško-lambetski četvorougao i šire razumevanje crkvenog identiteta

Posebno važan dokument za ovo pitanje jeste Čikaško-lambetski četvorougao (Chicago-Lambeth Quadrilateral), usvojen na Lambetskoj konferenciji 1888. godine.

U njemu su istaknuta četiri elementa neophodna za razgovor o vidljivom jedinstvu hrišćana: Sveto pismo, Apostolski i Nikejski simbol vere, dva jevanđelska sakramenta — krštenje i evharistija — i istorijski episkopat.

Ovde se pojavljuje značajna činjenica.

U ovom dokumentu Trideset devet članova vere nisu navedeni kao univerzalni uslov hrišćanskog crkvenog jedinstva.

To, naravno, ne znači da ih je Lambetska konferencija odbacila, niti da je Četvorougao zamišljen kao iscrpna definicija svih posebnosti anglikanske doktrine. Njegova prvenstvena svrha bila je ekumenska: određivanje osnova na kojima anglikanci mogu razgovarati o jedinstvu sa drugim hrišćanskim crkvama.

Međutim, upravo zbog te svrhe dokument je teološki značajan.

On pokazuje da su anglikanski episkopi bili sposobni da razlikuju ono što smatraju temeljnim elementima apostolske vere i crkvenog poretka od posebnih istorijskih formulacija sopstvene tradicije.

Takva razlika omogućava vernost anglikanskom nasleđu bez pretvaranja svakog njegovog istorijskog dokumenta u univerzalni uslov hrišćanske pripadnosti.

IV. Anglikanska zajednica nije centralizovana konfesionalna organizacija

Dalji argument proizlazi iz same strukture Anglikanske zajednice.

Lambetska konferencija 1930. godine, u Rezoluciji 49, opisala je Anglikansku zajednicu kao zajedništvo crkava koje su u opštenju sa Kenterberijskom stolicom, čuvaju katoličku i apostolsku veru i poredak, i izražavaju ih kroz sopstvene odobrene liturgijske knjige.

Posebno je naglašeno da te crkve nisu povezane jednom centralnom zakonodavnom i izvršnom vlašću, nego uzajamnom odanošću i zajedničkim savetovanjem episkopa.

Ova činjenica direktno utiče na pitanje doktrinarnog autoriteta.

Anglikanske provincije nisu samo administrativna odeljenja jedne centralizovane crkve. One imaju sopstvene sinode, kanonska pravila, liturgijske knjige i načine uređivanja crkvenog života.

Zato nije teološki opravdano bez dodatnog argumenta pretpostaviti da pravni i konfesionalni zahtevi jedne istorijske provincije automatski predstavljaju univerzalno obavezujuće uslove za sve ostale.

To, međutim, ne znači da anglikanske provincije mogu samovoljno menjati temeljna učenja hrišćanske vere.

Autonomija nije isto što i doktrinarna neograničenost.

Ali ni zajedništvo nije isto što i potpuna uniformnost.

Upravo se u napetosti između zajedničke vere i legitimne različitosti nalazi jedno od temeljnih pitanja anglikanske ekleziologije.

V. Može li se teološko neslaganje pretvoriti u negiranje crkvenog identiteta?

Ovde dolazimo do pitanja američke Episkopalne crkve.

Ona istorijski potiče iz Engleske crkve, zadržala je episkopalni poredak, bogoslužbeni kontinuitet, simvole vere i Knjigu zajedničkih molitava kao osnovni izraz svoje liturgijske tradicije.

Njen prvi sopstveni molitvenik usvojen je 1789. godine, a današnja standardna Knjiga zajedničkih molitava potiče iz 1979. godine.

Episkopalna crkva pritom ostaje zvanična članica Anglikanske zajednice.

Mogu li se pojedina njena učenja i prakse ozbiljno kritikovati sa stanovišta klasične anglikanske teologije? Svakako.

Mogu li tradicionalni anglikanci smatrati da je u određenim oblastima odstupila od istorijske doktrine? Mogu, i takve tvrdnje zaslužuju temeljnu teološku raspravu.

Ali iz toga ne sledi automatski zaključak da je prestala da bude anglikanska.

Razlog je jednostavan: pitanje šta neka crkva jeste i pitanje koliko verno živi svoje istorijsko učenje nisu isto pitanje.

Crkva može ostati unutar određene istorijske i institucionalne tradicije, a istovremeno biti predmet ozbiljne kritike zbog razvoja svog učenja.

Takva kritika može biti opravdana ili neopravdana. Ali ona se ne dokazuje samim osporavanjem imena i identiteta onoga sa kim se ne slažemo.

U suprotnom, određivanje anglikanskog identiteta postaje zavisno od toga koja teološka struja sebe smatra isključivim čuvarom autentičnog anglikanstva.

Time se ozbiljna teološka rasprava zamenjuje jednostranim određivanjem granica pripadnosti.

VI. Ozbiljan prigovor: zar anglikanstvo bez formulara ne postaje prazna oznaka?

Ipak, tradicionalni anglikanci ovde postavljaju opravdano pitanje.

Ako je dovoljno pozivati se na istorijski kontinuitet, episkopat i članstvo u Anglikanskoj zajednici, šta sprečava crkvu da postupno napusti vlastitu veru, a ipak zadrži anglikansko ime?

Ovaj prigovor ne treba olako odbaciti.

Crkveni identitet ne može biti isključivo sociološka ili administrativna kategorija. Anglikanstvo jeste istorijska crkvena tradicija, ali i tradicija sa određenim teološkim sadržajem.

Njegovo pozivanje na Sveto pismo, simvole vere, sakramentalni život i istorijski episkopat podrazumeva određena uverenja o Bogu, Hristu, Crkvi i spasenju.

Zato nije dovoljno reći da je neka zajednica anglikanska samo zato što tako sebe naziva.

Međutim, iz opravdanog zahteva za doktrinarnim kontinuitetom ne proizlazi da jedna posebna interpretacija reformacijskih formulara mora postati jedini mogući kriterijum anglikanskog identiteta.

Formulari imaju stvaran autoritet i predstavljaju nezamenljiv izvor za procenjivanje vernosti istorijskom anglikanskom učenju. Ali njihov konkretan kanonski status i način tumačenja razlikuju se među anglikanskim provincijama.

Zato je potrebna preciznija rasprava: koje učenje je navodno napušteno, kojim autoritetom je ono obavezujuće i u kojoj meri konkretno odstupanje narušava zajedničku apostolsku veru?

Bez odgovora na ova pitanja, tvrdnja da neko „nije pravi anglikanac“ ostaje polemička ocena, a ne dokazan teološki zaključak.

VII. Anglikanstvo kao istorijska tradicija koja ne prestaje da se preispituje

Možda je najvažnije prepoznati da se anglikanski identitet ne može svesti ni na skup dokumenata ni na puko institucionalno članstvo.

On obuhvata kontinuitet crkvene zajednice, ispovedanje apostolske vere, sakramentalni i liturgijski život, episkopalni poredak, teološko nasleđe reformacije i zajedničku odgovornost za čuvanje i tumačenje tog nasleđa.

Trideset devet članova vere imaju posebno mesto u toj istoriji. Njihovo potcenjivanje bilo bi istorijski neodgovorno.

Ali jednako bi neodgovorno bilo ignorisati činjenicu da anglikanska tradicija sebe razume i kroz kontinuitet sa mnogo starijom Crkvom, čija vera nije nastala u elizabetanskoj Engleskoj.

Kada se formulari čitaju kao svedočanstva tog kontinuiteta, oni imaju svoju prirodnu i važnu ulogu.

Kada se, međutim, pretvore u sredstvo kojim se svaka druga anglikanska tradicija automatski proglašava neautentičnom, postoji opasnost da njihova istorijska svrha bude zamenjena savremenom konfesionalnom isključivošću.

Pravo pitanje zato nije da li treba birati između formulara i crkvenog kontinuiteta.

Pravo pitanje jeste kako razumeti njihov međusobni odnos, uz poštovanje različitih nivoa doktrinarnog autoriteta i stvarne istorije anglikanskih crkava.

Zaključak

Anglikanstvo se ne može ozbiljno razumeti bez njegovih reformacijskih formulara, ali se ne može ni iscrpno definisati samo njima.

Vaseljenski simboli vere izražavaju drevnu apostolsku veru zajedničku hrišćanskom predanju. Anglikanski formulari predstavljaju njen poseban istorijski izraz unutar Engleske crkve i anglikanske tradicije. Liturgija, episkopat i kontinuitet crkvene zajednice čine dodatne dimenzije tog identiteta.

Nijedan od ovih elemenata ne treba zanemariti, ali ih ne treba ni poistovećivati.

Zato teološka kritika određene anglikanske crkve mora biti jasno razlikovana od tvrdnje da ta crkva uopšte nije anglikanska.

Može se opravdano raspravljati o tome da li je neka anglikanska provincija odstupila od istorijskog učenja. Ali ne može se ozbiljno tvrditi da je prestala da bude anglikanska samo zato što ne prihvata jednu posebnu interpretaciju reformacijskih formulara.

Takva tvrdnja zahteva mnogo više od pozivanja na istorijske dokumente. Ona zahteva objašnjenje prirode Crkve, izvora crkvenog autoriteta i legitimnih granica doktrinarne različitosti.

Na kraju, vernost anglikanskom predanju ne dokazuje se samo čuvanjem tekstova iz prošlosti, već i sposobnošću da se oni ispravno razumeju u svetlosti Svetog pisma, apostolske vere i istorijskog života Crkve.

Jer svrha crkvenog predanja nije da pojedina epoha postane apsolutno merilo svih drugih, nego da Crkva kroz različite epohe ostane verna veri koju je primila.