Istorijski, kanonski i teološki osvrt na autoritet anglikanskih formulara i granice crkvenog identiteta
Uvod: Anglikanski identitet između vere, istorije i crkvenog autoriteta
U savremenim raspravama o prirodi anglikanstva sve češće se pojavljuje tvrdnja da se anglikancem može smatrati isključivo onaj ko bezuslovno prihvata Trideset devet članova vere (Thirty-Nine Articles of Religion), Knjigu zajedničkih molitava iz 1662. godine (Book of Common Prayer) i istorijski obrednik rukopoloženja (Ordinal).
Iz ovakvog shvatanja ponekad se izvodi zaključak da pojedine crkve, naročito američka Episkopalna crkva (The Episcopal Church), više nisu anglikanske zato što njihovo savremeno učenje ili kanonski odnos prema istorijskim formularima nije istovetan stavovima određenih konzervativnih anglikanskih zajednica.
Međutim, ovakva tvrdnja zahteva odgovor na jedno temeljno istorijsko i eklisiološko pitanje: ko je, kada i na osnovu kakvog crkvenog autoriteta odlučio da bezuslovno prihvatanje ovih dokumenata predstavlja univerzalni uslov anglikanskog identiteta?
Da bi se na to pitanje odgovorilo, neophodno je razlikovati istorijski autoritet formulara, njihovu kanonsku obaveznost unutar pojedinih crkava, njihovu teološku ulogu i institucionalnu pripadnost svetskoj Anglikanskoj zajednici.
Osnovna teza ovog rada jeste da su istorijski anglikanski formulari nesumnjivo značajni i merodavni svedoci anglikanske vere, ali da ne postoji univerzalna, pravno obavezujuća odluka svih anglikanskih provincija kojom bi njihovo potpuno istovetno prihvatanje bilo ustanovljeno kao neophodan uslov anglikanskog identiteta.
Ova teza ne podrazumeva doktrinarni relativizam, niti poricanje važnosti anglikanske reformacije. Ona zahteva istorijsku preciznost i razlikovanje doktrinarne vernosti od pitanja crkvene pripadnosti.
I. Nastanak Trideset devet članova vere: istorijski i kanonski kontekst
Trideset devet članova vere nastali su u kontekstu engleske reformacije šesnaestog veka.
Njihovo oblikovanje bilo je povezano sa nastojanjem Engleske crkve da uspostavi doktrinarno jedinstvo u periodu intenzivnih teoloških i političkih sukoba.
Godine 1563. crkvene konvokacije, odnosno predstavnička tela episkopa i sveštenstva engleskih provincija, razmatrale su i prihvatile dokument čiji je konačan oblik potvrđen 1571. godine.
Zvanični tekst koji objavljuje Engleska crkva sadrži potvrdu da su članovi ponovo pročitani i potpisima episkopa i sveštenstva potvrđeni 1571. godine. [1]
Njihova svrha nije bila stvaranje novog vaseljenskog simvola vere, nego određivanje doktrinarnog stava Engleske crkve o pitanjima koja su bila sporna tokom reformacije.
Oni obuhvataju pitanja Svetog pisma, Svete Trojice, Hristovog ovaploćenja, opravdanja verom, sakramenata, autoriteta Crkve i bogoslužbenog života.
Posebno je važna 1571. godina, kada je engleski parlament usvojio zakon poznat kao Ordination of Ministers Act 1571 (13 Elizabeth I, c. 12).
Ovaj zakon propisao je da određene kategorije sveštenstva moraju izraziti saglasnost sa članovima koji se odnose na ispovedanje istinske hrišćanske vere i učenje o sakramentima.
Originalna formulacija zakona odnosila se na članove koji se tiču ispovedanja hrišćanske vere i doktrine sakramenata, dok su crkvene konvokacije istovremeno zastupale šire prihvatanje svih članova. [2]
Ovde je neophodno uočiti dve činjenice.
Prvo, reč je o zakonskom uređivanju doktrinarnih obaveza sveštenstva Engleske crkve.
Drugo, zakon je donela engleska država u konkretnim istorijskim okolnostima.
On nije predstavljao odluku vaseljenskog sabora, niti akt međunarodne Anglikanske zajednice, koja tada nije postojala u današnjem obliku.
Iz činjenice da je engleski parlament imao ovlašćenje da uređuje doktrinarne obaveze sveštenstva Engleske crkve ne proizlazi da je time stekao pravo da određuje večne i univerzalne kriterijume pripadnosti svim budućim anglikanskim crkvama.
Ovo je osnovna razlika između istorijskog kanonskog autoriteta i univerzalne eklisiološke obaveznosti.
II. Zakon o jednoobraznosti iz 1662. godine: državno propisivanje liturgijskog poretka
Drugi važan istorijski trenutak predstavlja usvajanje Zakona o jednoobraznosti bogosluženja (Act of Uniformity) 1662. godine.
Ovaj zakon donet je za vreme kralja Čarlsa II, nakon obnove engleske monarhije.
Njime je propisana upotreba revidirane Knjige zajedničkih molitava i odgovarajućeg obrednika rukopoloženja u Engleskoj crkvi.
Zvanična dokumentacija britanskog parlamenta potvrđuje da je zakon usvojen u maju 1662. godine, dok je novi molitvenik stupio u upotrebu 24. avgusta iste godine. [3]
Zakon je imao jasnu svrhu: uspostavljanje bogoslužbenog jedinstva i crkvenog poretka nakon političkih i verskih sukoba sedamnaestog veka.
Njegova primena imala je značajne posledice za sveštenike koji nisu mogli prihvatiti propisani bogoslužbeni poredak.
Ne postoji sumnja da je Knjiga zajedničkih molitava iz 1662. godine postala jedan od najvažnijih liturgijskih dokumenata klasičnog anglikanstva.
Međutim, istorijska činjenica da je jedna liturgijska knjiga bila zakonski propisana u Engleskoj ne znači da je time postala neizmenjivi univerzalni zakon celokupnog svetskog anglikanstva.
I sama Engleska crkva kasnije je razvila dodatne i alternativne odobrene bogoslužbene tekstove, a druge anglikanske provincije usvojile su sopstvene molitvenike.
Stoga je potrebno razlikovati istorijski i doktrinarni značaj izdanja iz 1662. godine od zahteva da svaka anglikanska crkva mora upotrebljavati upravo to izdanje kao jedinu dozvoljenu liturgijsku formu.
Ova razlika ne umanjuje vrednost istorijskog molitvenika. Ona jednostavno određuje granice autoriteta koji je prvobitno propisivao njegovu upotrebu.
III. Savremeni kanoni Engleske crkve: formulari kao svedočanstvo vere
Istorijski formulari ni danas nisu izgubili doktrinarni značaj u Engleskoj crkvi.
Naprotiv, kanoni A2–A5 izričito potvrđuju njihovo mesto u njenom učenju.
Kanon A2 navodi da je Trideset devet članova vere saglasno Reči Božjoj i da ih članovi Engleske crkve mogu prihvatiti čiste savesti.
Kanon A3 govori o bogoslužbenom i doktrinarnom sadržaju Knjige zajedničkih molitava.
Kanon A4 potvrđuje zakonitost rukopoloženja prema istorijskom Ordinalu.
Posebno je značajan Kanon A5, koji kaže da je učenje Engleske crkve utemeljeno u Svetom pismu i u onom učenju drevnih otaca i sabora koje je saglasno Svetom pismu.
Tek zatim kanon posebno navodi da se to učenje nalazi u Trideset devet članova vere, Knjizi zajedničkih molitava i Ordinalu. [4]
Ova formulacija otkriva važan teološki princip.
Engleska crkva ne zasniva sopstveno hrišćanstvo na dokumentima koji su nastali u šesnaestom i sedamnaestom veku, kao da pre toga nije postojala Crkva.
Ona formulare razume kao istorijske izraze vere čiji se temelj nalazi u Svetom pismu i drevnom hrišćanskom predanju.
Drugim rečima, formulari nisu predstavljeni kao samostalan izvor otkrivenja, već kao autoritativni svedoci učenja Crkve.
Ova razlika je suštinska.
Ako su formulari svedoci apostolske vere, onda se njihov autoritet mora razumeti u odnosu na veru o kojoj svedoče, a ne izolovano od nje.
IV. Lambetska konferencija 1867: važan argument tradicionalnog anglikanstva
Radi istorijske pravičnosti, neophodno je pomenuti i prvu Lambetsku konferenciju, održanu 1867. godine.
Njena Rezolucija 8 izrazila je stanovište da kolonijalne i misionarske crkve treba da zadrže standarde vere i doktrine koji su bili u upotrebi u matičnoj Engleskoj crkvi, bez njihovog menjanja.
Istovremeno je priznato da pojedine provincije mogu prilagođavati bogoslužbene tekstove sopstvenim prilikama, pod uslovom da takve promene ne protivreče duhu i principima Knjige zajedničkih molitava. [5]
Ova rezolucija predstavlja važan istorijski argument za one koji naglašavaju normativni značaj klasičnih anglikanskih standarda.
Ona pokazuje da su anglikanski episkopi devetnaestog veka pridavali veliki značaj očuvanju zajedničkog doktrinarnog nasleđa.
Međutim, ni ovde nije reč o zakonodavnom aktu koji bi imao univerzalnu kanonsku snagu u svim anglikanskim provincijama.
Reč je o rezoluciji konferencije episkopa koja je izražavala njihovo tadašnje razumevanje doktrinarnog kontinuiteta.
Kasniji razvoj Anglikanske zajednice pokazaće da pitanja njenog jedinstva, provincijske autonomije i obaveznosti istorijskih formulara zahtevaju složenije tumačenje.
Stoga bi bilo pogrešno ignorisati Rezoluciju 8 iz 1867. godine, ali bi jednako pogrešno bilo predstaviti je kao dokaz postojanja neizmenjivog univerzalnog zakona koji obavezuje sve anglikance u svim istorijskim okolnostima.
V. Lambetska konferencija 1930: priroda i struktura Anglikanske zajednice
Jedan od najznačajnijih dokumenata za razumevanje međunarodnog anglikanstva jeste Rezolucija 49 Lambetske konferencije iz 1930. godine.
Ova rezolucija donosi definiciju Anglikanske zajednice kao zajedništva zakonito ustanovljenih dijeceza, provincija i regionalnih crkava koje su u opštenju sa Kenterberijskom stolicom.
U njoj se navodi da ove crkve čuvaju katoličku i apostolsku veru i poredak, onako kako su oni uopšteno izraženi u molitvenicima odobrenim u njihovim pojedinačnim crkvama.
Istovremeno se priznaje njihov karakter posebnih ili nacionalnih crkava koje razvijaju odgovarajuće oblike hrišćanskog života i bogosluženja.
Najvažnija je, međutim, treća odredba.
Rezolucija izričito potvrđuje da anglikanske crkve nisu povezane jednom centralnom zakonodavnom i izvršnom vlašću, nego međusobnom vernošću i zajedničkim savetovanjem episkopa. [6]
Ovde se nalazi jedna od ključnih eklisioloških odlika anglikanstva.
Anglikanska zajednica nije ustrojena kao centralizovana crkvena monarhija.
Kenterberijski arhiepiskop ima posebnu istorijsku i simboličku ulogu, ali ne poseduje neposrednu univerzalnu jurisdikciju nad svim anglikanskim provincijama.
Svaka autonomna provincija ima sopstvene kanonske organe, sinode, liturgijske propise i odgovornost za uređivanje crkvenog života.
Ova činjenica ne znači da je anglikanska doktrina proizvoljna ili da svaka provincija može bez posledica napustiti apostolsku veru.
Naprotiv, Rezolucija 49 jasno naglašava zajedničku katoličku i apostolsku veru.
Ali ona takođe pokazuje da se anglikansko jedinstvo ne zasniva na jednom centralnom zakonodavcu koji svim provincijama nameće istovetnu kanonsku praksu.
Zato se postavlja pitanje:
Ako sama Anglikanska zajednica ne poseduje jednu centralnu zakonodavnu vlast, na osnovu kog autoriteta pojedina savremena anglikanska struja može proglasiti svoje tumačenje istorijskih formulara obavezujućim za sve ostale?
VI. Lambetska konferencija 1968: preispitivanje obaveznog prihvatanja Trideset devet članova
Još značajniji dokument za ovo pitanje predstavlja Rezolucija 43 Lambetske konferencije iz 1968. godine.
Ona je neposredno posvećena Trideset devet članova vere i odnosu kandidata za rukopoloženje prema njima.
Rezolucija je prihvatila glavni zaključak izveštaja nadbiskupske komisije za hrišćansku doktrinu, pod nazivom Subscription and Assent to the Thirty-nine Articles.
Na osnovu toga, Konferencija je uputila tri preporuke.
Prvo, predloženo je da svaka crkva Anglikanske zajednice razmotri da li je neophodno da Trideset devet članova vere i dalje budu povezani sa njenom Knjigom zajedničkih molitava.
Drugo, preporučeno je da se od kandidata za rukopoloženje više ne zahteva formalno prihvatanje Trideset devet članova vere.
Treće, predloženo je da se, tamo gde takvo prihvatanje i dalje postoji, ono izražava unutar šire izjave koja obuhvata celokupno nasleđe anglikanske vere i smešta istorijske članove u njihov izvorni kontekst.
Rezolucija je usvojena, uz 37 glasova protiv. [7]
Ovde je važno naglasiti da Lambetska konferencija nema neposrednu zakonodavnu vlast nad svim anglikanskim provincijama.
Zbog toga Rezolucija 43 nije ukinula Trideset devet članova vere niti je zabranila pojedinim provincijama da zahtevaju njihovo prihvatanje.
Međutim, njen teološki i istorijski značaj je neosporan.
Sami anglikanski episkopi okupljeni 1968. godine zvanično su preporučili da formalno prihvatanje Trideset devet članova više ne bude uslov za rukopoloženje.
To znači da se formalno prihvatanje svakog istorijskog člana nije smatralo neophodnim i nepromenljivim uslovom anglikanske crkvene službe.
Ako je takva preporuka mogla biti usvojena na Lambetskoj konferenciji, onda je teško braniti tvrdnju da bezuslovno prihvatanje tih članova predstavlja univerzalni kriterijum anglikanskog identiteta koji nikada nije bio predmet legitimnog preispitivanja.
VII. Anglikanski konsultativni savet 1976: različit kanonski status istorijskih formulara
Dalji razvoj ovog pitanja vidljiv je u odlukama trećeg zasedanja Anglikanskog konsultativnog saveta (Anglican Consultative Council — ACC-3), održanog 1976. godine na Trinidadu.
Rezolucija 2 bila je posvećena Trideset devet članova vere.
Savet je najpre izrazio protivljenje njihovom prepravljanju, bilo u celini bilo delimično.
Ovo je važan podatak jer pokazuje da Savet nije zastupao odbacivanje istorijskih formulara.
Naprotiv, nastojao je da zaštiti njihov istorijski tekst.
Međutim, u istoj rezoluciji Savet je naveo da svaka crkva članica može, odlukom svojih nadležnih organa, objaviti objašnjenje prirode Trideset devet članova i njihovog tadašnjeg statusa.
Zatim je zatraženo od crkava članica da izveste o statusu ovih članova u sopstvenoj crkvi, o praksi njihovog potpisivanja ili prihvatanja među sveštenstvom i drugim crkvenim službenicima, kao i o tome da li se članovi i dalje štampaju uz zvanične liturgijske knjige. [8]
Ova rezolucija jasno pokazuje da pitanje kanonske obaveznosti nije bilo uređeno na potpuno istovetan način u čitavoj Anglikanskoj zajednici.
Savet nije naložio jedan univerzalni model prihvatanja formulara, već je priznao odgovornost pojedinačnih crkava da objasne njihov status.
Posebno je važno to što je u istoj odluci potvrđeno poštovanje istorijskog teksta, a istovremeno priznato postojanje različitih kanonskih praksi.
Očuvanje istorijskih formulara i zahtev za njihovim potpuno istovetnim prihvatanjem u svim provincijama nisu jedna te ista stvar.
Upravo ta razlika omogućava razumevanje anglikanskog predanja kao zajedničkog nasleđa koje različite autonomne crkve prihvataju u okvirima sopstvenih kanonskih uređenja.
VIII. Savremena Engleska crkva i Declaration of Assent
Dodatno svedočanstvo o razvoju anglikanskog razumevanja formulara predstavlja savremena Izjava o prihvatanju, poznata kao Declaration of Assent.
Ovu izjavu daju đakoni, prezviteri i episkopi Engleske crkve prilikom rukopoloženja i u propisanim okolnostima preuzimanja nove crkvene službe.
Njen tekst utvrđen je Kanonom C15.
U uvodnom delu izjave naglašava se da Engleska crkva pripada jednoj, svetoj, katoličkoj i apostolskoj Crkvi, da ispoveda veru otkrivenu u Svetom pismu i izraženu u vaseljenskim simvolima vere, te da o toj veri svedoči kroz sopstvene istorijske formulare.
Kandidat zatim potvrđuje veru posvedočenu u Svetom pismu i simvolima vere, o kojoj istorijski formulari Engleske crkve svedoče. [9]
Ovakvo ispovedanje nije istovetno zasebnom potpisivanju svake pojedinačne tvrdnje Trideset devet članova u njihovom izvornom istorijskom kontekstu.
To ne znači da Engleska crkva odbacuje svoje formulare.
Naprotiv, ona ih i dalje priznaje kao važna svedočanstva sopstvenog doktrinarnog nasleđa.
Međutim, formula prihvatanja pokazuje da je moguće razlikovati vernost hrišćanskoj veri od načina na koji se ta vera istorijski formulisala.
Savremena Engleska crkva tako ne suprotstavlja vaseljenske simvole vere i anglikanske formulare, već ih postavlja u određeni teološki odnos.
Vera se ispoveda na osnovu Svetog pisma i vaseljenskih simvola, a istorijski formulari svedoče o tome kako je Engleska crkva tu veru razumela i izražavala.
IX. Anglikanski formulari nisu isto što i vaseljenski simvoli vere
U središtu čitave rasprave nalazi se pitanje odnosa između istorijskih konfesionalnih dokumenata i vaseljenske hrišćanske vere.
Nikejsko-carigradski simvol vere predstavlja drevno ispovedanje hrišćanske vere u Svetu Trojicu, Hristovo ovaploćenje, smrt i vaskrsenje, Crkvu, krštenje i život budućeg veka.
Njegovo poreklo povezano je sa saborskim predanjem četvrtog veka, znatno pre pojave anglikanstva kao posebne istorijske tradicije.
Nasuprot tome, Trideset devet članova vere nastali su u šesnaestom veku kao izraz doktrinarnog samorazumevanja Engleske crkve u vremenu reformacije.
Zato ove dve vrste tekstova nemaju istovetno istorijsko poreklo, svrhu i opseg autoriteta.
Ovu razliku potvrđuje i Čikaško-lambetski četvorougao (Chicago-Lambeth Quadrilateral), koji je Lambetska konferencija prihvatila 1888. godine.
U njemu su kao osnove za razgovor o vidljivom jedinstvu hrišćanskih crkava navedeni Sveto pismo, Apostolski i Nikejski simvol vere, dva jevanđelska sakramenta — krštenje i evharistija — i istorijski episkopat. [10]
Trideset devet članova vere nisu navedeni kao neophodan univerzalni uslov takvog jedinstva.
Naravno, ovaj dokument nije zamišljen kao potpuna definicija svih posebnosti anglikanske doktrine. Njegova prvenstvena svrha bila je ekumenska.
Ipak, on pokazuje da su anglikanski episkopi razlikovali osnovne elemente apostolske vere i crkvenog poretka od posebnih istorijskih formulacija svoje tradicije.
Takvo razlikovanje nije odbacivanje reformacijskog nasleđa.
Ono predstavlja priznanje da hrišćanska vera nije nastala u šesnaestom veku i da je Engleska crkva svoju reformu razumela u odnosu na starije crkveno predanje.
X. Američka Episkopalna crkva: između istorijske pripadnosti i doktrinarne kritike
Pitanje anglikanskog identiteta posebno je značajno u raspravama o američkoj Episkopalnoj crkvi.
Ona je istorijski nastala iz crkvenog nasleđa Engleske crkve u Severnoj Americi, sačuvala episkopalni poredak i razvila sopstveni sinodalni, kanonski i liturgijski život.
Prva američka Knjiga zajedničkih molitava objavljena je 1789. godine, dok je izdanje iz 1979. godine prihvaćeno kao zvanična liturgijska knjiga Episkopalne crkve. [11]
Važno je primetiti da Trideset devet članova vere nisu uklonjeni iz njenog istorijskog nasleđa.
Odluka Generalne konvencije iz 1979. godine, Rezolucija A133, izričito pominje istorijske dokumente Crkve, uključujući Članove vere, kao deo usvojene Knjige zajedničkih molitava. [12]
Episkopalna crkva, dakle, nije jednostavno prekinula istorijsku vezu sa anglikanskim formularima.
Njen kanonski i doktrinarni odnos prema njima razlikuje se od odnosa koji zastupaju pojedine druge anglikanske crkve.
Može li se takav odnos kritikovati iz perspektive klasičnog anglikanstva?
Nesumnjivo može.
Mogu li tradicionalni anglikanci smatrati da je Episkopalna crkva u određenim oblastima napustila istorijsku anglikansku doktrinu?
Mogu, i takve tvrdnje zaslužuju ozbiljnu teološku analizu.
Ali iz toga ne sledi automatski da je ona prestala da bude anglikanska crkva.
Episkopalna crkva se i dalje nalazi na zvaničnom spisku crkava članica Anglikanske zajednice. [13]
Ova činjenica ne rešava sva teološka neslaganja, ali jasno određuje njen sadašnji institucionalni status.
Potrebno je, dakle, razlikovati dve tvrdnje:
„Smatram da je Episkopalna crkva odstupila od istorijske anglikanske doktrine.“
I:
„Episkopalna crkva nije anglikanska.“
Prva tvrdnja predstavlja teološki sud koji se može argumentovati.
Druga tvrdnja, ako se odnosi na njen istorijski identitet i institucionalnu pripadnost, nije u skladu sa njenim zvaničnim statusom u Anglikanskoj zajednici.
Doktrinarna kritika jedne crkve nije isto što i institucionalno ukidanje njenog istorijskog identiteta.
XI. Doktrinarna vernost i pitanje granica anglikanstva
Ipak, ovde se pojavljuje ozbiljan teološki prigovor.
Ako anglikanski identitet ne zavisi isključivo od prihvatanja istorijskih formulara, da li to znači da svaka crkva može proizvoljno menjati sopstvenu doktrinu i nastaviti da se naziva anglikanskom?
Odgovor mora biti odričan.
Anglikanstvo nije prazna institucionalna oznaka bez doktrinarnog sadržaja.
Ono podrazumeva pripadnost određenom istorijskom, liturgijskom i teološkom predanju.
Njegovo pozivanje na Sveto pismo, drevne simvole vere, sakramentalni život i istorijski episkopat podrazumeva određena uverenja o Bogu, Hristu, Crkvi i spasenju.
Zato tradicionalni anglikanci s pravom insistiraju na postojanju doktrinarnih granica.
Ali opravdano insistiranje na doktrinarnoj vernosti nije isto što i pravo jedne teološke grupe da sopstvenu interpretaciju svih istorijskih formulara nametne kao univerzalni kriterijum pripadnosti.
Potrebno je razlikovati autoritet Svetog pisma i vaseljenske vere, autoritet istorijskih anglikanskih formulara i kanonski autoritet pojedinačnih provincija.
Ovi nivoi su povezani, ali nisu istovetni.
Zato svaka ozbiljna tvrdnja da je neka crkva napustila anglikansku veru mora odgovoriti na nekoliko pitanja.
Koje konkretno učenje je napušteno?
Na osnovu kog doktrinarnog izvora se to utvrđuje?
Koja crkvena vlast ima nadležnost da donese obavezujući sud?
I kakve su stvarne kanonske posledice takvog suda?
Bez odgovora na ova pitanja, izraz „nisu pravi anglikanci“ ostaje polemička ocena, a ne dokazan teološki i eklisiološki zaključak.
XII. Ko ima pravo da određuje anglikanski identitet?
Ovde dolazimo do suštine čitave rasprave.
Istorijski formulari jesu važni za razumevanje anglikanstva. Ali njihova uloga mora biti tumačena u svetlosti stvarne istorije Anglikanske zajednice.
Engleska crkva imala je pravo da ustanovljava doktrinarne i liturgijske obaveze za svoje sveštenstvo.
Anglikanske provincije imaju pravo da uređuju sopstveni kanonski poredak.
Lambetska konferencija ima značajnu savetodavnu i duhovnu ulogu, ali ne poseduje neposrednu zakonodavnu vlast nad svim provincijama.
Iz toga sledi da nijedna pojedinačna savremena struja ne može samo na osnovu sopstvenog tumačenja istorijskih formulara tvrditi da poseduje univerzalnu jurisdikciju nad čitavim anglikanskim svetom.
Moguće je tvrditi da je neka anglikanska crkva doktrinarno pogrešila.
Moguće je prekinuti crkveno opštenje sa njom.
Moguće je osnovati drugu crkvenu strukturu i tvrditi da ona vernije čuva istorijsko anglikansko nasleđe.
Ali sve su to različite eklisiološke i kanonske radnje.
Nijedna od njih sama po sebi ne dokazuje da je istorijski identitet druge crkve prestao da postoji.
Istorijska pripadnost, doktrinarna pravovernost i kanonsko priznanje nisu istovetne kategorije, iako su međusobno povezane.
Zato pitanje anglikanskog identiteta nije moguće rešiti prostim pozivanjem na formulare bez razmatranja prirode crkvene vlasti i istorijskog razvoja same Anglikanske zajednice.
Zaključak: Vernost predanju i granice crkvenog autoriteta
Istorijska analiza pokazuje da su Trideset devet članova vere, Knjiga zajedničkih molitava iz 1662. godine i istorijski Ordinal odigrali nezamenljivu ulogu u formiranju anglikanske doktrine, liturgije i crkvenog poretka.
Godine 1571. ustanovljene su značajne doktrinarne obaveze engleskog sveštenstva.
Godine 1662. engleski parlament propisao je određeni bogoslužbeni poredak.
Lambetska konferencija 1867. godine naglasila je značaj očuvanja istorijskih doktrinarnih standarda.
Međutim, razvoj međunarodne Anglikanske zajednice doneo je složenije razumevanje odnosa između zajedničke vere i provincijske autonomije.
Lambetska konferencija 1930. godine potvrdila je odsustvo jedne centralne zakonodavne i izvršne vlasti.
Lambetska konferencija 1968. godine preporučila je da formalno prihvatanje Trideset devet članova više ne bude uslov za rukopoloženje.
Anglikanski konsultativni savet 1976. godine potvrdio je istorijsku vrednost tih članova, ali je istovremeno priznao ulogu pojedinačnih crkava u određivanju njihovog kanonskog statusa.
Savremena Engleska crkva nastavlja da priznaje istorijske formulare kao svedočanstva vere utemeljene u Svetom pismu i izražene u vaseljenskim simvolima.
Na osnovu ovih dokumenata može se izvesti sledeći zaključak:
Ne postoji univerzalna i pravno obavezujuća odluka svih anglikanskih crkava kojom je ustanovljeno da svaki anglikanac mora bezuslovno prihvatiti Trideset devet članova vere, molitvenik iz 1662. i istorijski Ordinal na potpuno istovetan način da bi zadržao anglikanski identitet.
To ne znači da su anglikanski formulari nevažni.
Ne znači da je svaka doktrinarna promena opravdana.
Ne znači ni da je institucionalna pripadnost dovoljan dokaz teološke vernosti.
Ali znači da se rasprava o pravovernosti ne sme poistovećivati sa raspravom o istorijskom i institucionalnom identitetu.
Anglikanstvo je istorijska hrišćanska tradicija koja obuhvata Sveto pismo, vaseljensku veru, nasleđe engleske reformacije, liturgijski život, episkopalni poredak i zajedništvo autonomnih crkava.
Njegov identitet ne može se razumeti bez formulara, ali se ne može ni potpuno svesti na njih.
Zato bi svako ko drugima osporava anglikanski identitet morao najpre da odgovori na temeljno pitanje:
Na osnovu čije crkvene vlasti i koje univerzalno obavezujuće odluke smatrate da upravo vaše tumačenje istorijskih anglikanskih formulara određuje ko sme, a ko ne sme da se naziva anglikancem?
Sve dok se na to pitanje ne ponudi istorijski, kanonski i teološki utemeljen odgovor, takvo isključivanje ostaje stav određene teološke struje, a ne univerzalno obavezujuća odluka Anglikanske zajednice.
Jer svrha crkvenog predanja nije da jedna istorijska epoha ili jedna savremena teološka grupa dobije monopol nad hrišćanskim identitetom, nego da Crkva u svakom vremenu ostane verna apostolskoj veri koju je primila.
Izvori i bibliografija
[1] Church of England, Articles of Religion, zvanični tekst Trideset devet članova vere, sa potvrdom crkvenih konvokacija iz 1571. godine.
https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/book-common-prayer/articles-religion
[2] Ordination of Ministers Act 1571, 13 Elizabeth I, c. 12. Istorijski tekst zakona engleskog parlamenta o doktrinarnim obavezama sveštenstva.
https://vlex.co.uk/vid/ordination-of-ministers-act-808450273
[3] UK Parliament, Act of Uniformity 1662. Arhivska dokumentacija britanskog parlamenta o usvajanju Zakona o jednoobraznosti bogosluženja.
https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/private-lives/religion/collections/common-prayer/act-of-uniformity-1662/
[4] Church of England, Canons of the Church of England, Section A, Canons A2–A5. Zvanični kanoni o Trideset devet članova, Knjizi zajedničkih molitava, Ordinalu i doktrini Engleske crkve.
https://www.churchofengland.org/about/leadership-and-governance/legal-services/canons-church-england/section
[5] Lambeth Conference, Resolutions of 1867, Resolution 8. Rezolucija o očuvanju standarda vere i doktrine u kolonijalnim i misionarskim crkvama.
https://anglicancommunion.org/wp-content/uploads/2026/02/1867.pdf
[6] Lambeth Conference, Resolution 49 — The Anglican Communion (1930). Definicija Anglikanske zajednice i njenog odnosa prema centralnoj zakonodavnoj i izvršnoj vlasti.
https://www.anglicancommunion.org/resources/document-library/lambeth-conference/1930/resolution-49-the-anglican-communion
[7] Lambeth Conference, Resolutions of 1968, Resolution 43: The Ministry — The Thirty-Nine Articles. Preporuke o statusu članova vere i njihovom prihvatanju prilikom rukopoloženja.
https://www.anglicancommunion.org/media/127743/1968.pdf
[8] Anglican Consultative Council, ACC-3 Resolutions (1976), Resolution 2: The Thirty Nine Articles. Odluka o očuvanju istorijskog teksta i izveštavanju provincija o njegovom statusu.
https://www.anglicancommunion.org/acc-3-resolutions/
[9] Church of England, The Declaration of Assent, u skladu sa Kanonom C15. Zvanična izjava o prihvatanju hrišćanske vere i odnosu prema istorijskim formularima.
https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/ministry/declaration-assent
[10] Anglican Communion, The Chicago-Lambeth Quadrilateral (1886–1888). Zvanični prikaz četiri principa hrišćanskog jedinstva i njihove uloge u anglikanskom identitetu.
https://www.anglicancommunion.org/the-chicago-lambeth-quadrilateral/
[11] The Episcopal Church, Book of Common Prayer. Zvanični istorijski prikaz američkih izdanja Knjige zajedničkih molitava iz 1789. i 1979. godine.
https://www.episcopalchurch.org/who-we-are/how-we-worship/book-of-common-prayer/
[12] General Convention of The Episcopal Church, Resolution 1979-A133: Adopt the Draft Proposed Book of Common Prayer — Second Reading. Zvanična odluka o usvajanju molitvenika, uključujući istorijske dokumente i Članove vere.
https://digitalarchives.episcopalarchives.org/cgi-bin/acts/acts_resolution.pl?resolution=1979-A133
[13] Anglican Communion, The Episcopal Church — Member Church. Zvanična stranica Anglikanske zajednice koja potvrđuje članstvo američke Episkopalne crkve.
https://www.anglicancommunion.org/province/usa/
Napomena o metodologiji: U radu se razlikuju istorijski i kanonski podaci neposredno potvrđeni navedenim dokumentima od teoloških i eklisioloških zaključaka izvedenih njihovom analizom. Lambetske rezolucije tumače se kao značajni izrazi zajedničkog episkopskog savetovanja, a ne kao zakonodavni akti koji automatski obavezuju sve provincije. Ovakvo razlikovanje je neophodno za objektivno razumevanje prirode Anglikanske zajednice.