Između Kenterberija i GAFKON-a: ima li anglikanstvo treći put?

Savremeno anglikanstvo već više od dve decenije živi u stanju trajne krize. Ono što je počelo kao spor oko pojedinih teoloških i moralnih pitanja postepeno je preraslo u dublju raspravu o samom značenju anglikanskog identiteta, prirodi crkvenog jedinstva i izvoru autoriteta unutar Anglikanske zajednice.

Danas se često stiče utisak da anglikanski svet stoji pred izborom između dva suprotstavljena pola. Sa jedne strane nalaze se istorijske institucije Anglikanske zajednice okupljene oko Kenterberijske stolice i tradicionalnih instrumenata zajedništva. Sa druge strane stoji GAFKON (Global Anglican Future Conference), pokret koji je nastao iz uverenja da su te institucije izgubile sposobnost da čuvaju veru i obezbede doktrinarno jedinstvo.

Međutim, stvarnost je daleko složenija od ove pojednostavljene podele.

Anglikanska zajednica: brojevi i stvarnost

Anglikanska zajednica danas obuhvata 42 autonomne provincije raspoređene na svim kontinentima. Među njima su Crkva Engleske, Episkopalna crkva u Sjedinjenim Američkim Državama, Anglikanska crkva Kanade, Anglikanska crkva Australije, Crkva Nigerije, Crkva Ugande, Anglikanska crkva Kenije, Anglikanska crkva Ruande, Anglikanska crkva Južnog Sudana i mnoge druge.

Tokom većeg dela svoje istorije Anglikanska zajednica nije bila zasnovana na jedinstvenoj veroispovesti niti na centralizovanoj vlasti, već na zajedništvu crkava koje su se prepoznavale kao deo istog duhovnog nasleđa. To jedinstvo izražavalo se kroz četiri istorijska instrumenta zajedništva:

• Kenterberijsku stolicu;
• Lambetsku konferenciju;
• Sastanak primasa;
• Anglikansko savetodavno veće.

Upravo je oko razumevanja ovih instrumenata i njihovog autoriteta nastao najveći spor savremenog anglikanstva.

Ko zapravo čini GAFKON?

GAFKON je osnovan 2008. godine u Jerusalimu kao reakcija na razvoj događaja unutar Anglikanske zajednice, posebno u pogledu pitanja ljudske seksualnosti, autoriteta Svetog pisma i prirode crkvenog jedinstva.

Formalno jezgro pokreta danas čine sledeće provincije:

• Crkva Nigerije;
• Crkva Ugande;
• Anglikanska crkva Kenije;
• Anglikanska crkva Ruande;
• Anglikanska crkva Konga;
• Episkopalna crkva Južnog Sudana;
• Crkva provincije Mjanmara;
• Anglikanska crkva Čilea.

Pored njih, važan deo pokreta čine i strukture koje nisu provincije Anglikanske zajednice:

• Anglikanska crkva u Severnoj Americi (ACNA);
• Anglican Network in Europe (ANiE).

Ovo je važna činjenica koja se često previđa. GAFKON ne predstavlja većinu provincija Anglikanske zajednice. Od ukupno 42 provincije, njegovo formalno jezgro čini manje od četvrtine članstva Komuniona.

Međutim, istovremeno je tačno da se među ovim provincijama nalaze neke od najvećih anglikanskih crkava na svetu. Pre svega Nigerija, Uganda i Kenija predstavljaju milione vernika i spadaju među najbrojnije anglikanske zajednice današnjice.

Upravo zbog toga spor između Kenterberija i GAFKON-a nije spor između većine i manjine u uobičajenom smislu te reči. To je spor između različitih shvatanja autoriteta i različitih vizija budućnosti anglikanstva.

Provincije naklonjene GAFKON-u

Slika postaje još složenija kada se pogledaju provincije koje nisu formalno deo GAFKON-a, ali su mu u većoj ili manjoj meri naklonjene.

Među njima se često pominju:

• pojedine eparhije Anglikanske crkve Australije, naročito Sidnejska eparhija;
• pojedini episkopi i eparhije u Anglikanskoj crkvi Južne Amerike;
• pojedini episkopi u Anglikanskoj crkvi Engleske;
• brojne konzervativne grupe u Kanadi, Novom Zelandu i Južnoj Africi;
• pojedine crkve koje su aktivne u okviru organizacije Global South Fellowship of Anglican Churches.

To znači da uticaj GAFKON-a daleko prevazilazi broj njegovih formalnih provincija.

Abudža 2026: simbol nove stvarnosti

Najbolji dokaz za to predstavlja skup u Abudži održan 2026. godine.

Na tom skupu okupilo se oko 470 učesnika, među kojima 347 episkopa, kao i brojni sveštenici i mirjani. Još značajniji podatak jeste činjenica da su bili zastupljeni predstavnici čak 27 anglikanskih provincija.

Taj broj daleko prevazilazi formalno članstvo GAFKON-a.

Drugim rečima, iako GAFKON formalno ne okuplja većinu provincija Anglikanske zajednice, on okuplja široku mrežu saveznika i simpatizera koji dele njegovu zabrinutost zbog pravca u kome se Anglikanska zajednica razvija.

Upravo zato Abudža nije bila samo još jedna konferencija. Ona je pokazala da je spor oko budućnosti anglikanstva daleko širi od samog GAFKON-a.

Između dva modela jedinstva

Suština današnjeg sukoba nije prvenstveno u pitanju ljudske seksualnosti, rukopoloženja ili crkvene discipline.

U osnovi spora nalaze se dva različita shvatanja jedinstva.

Za jedne je jedinstvo zajedništvo koje postoji čak i onda kada postoje duboka neslaganja. Ono počiva na istorijskim institucijama, međusobnom priznavanju i spremnosti da se ostane zajedno uprkos razlikama.

Za druge je jedinstvo moguće samo onda kada postoji suštinska saglasnost u pitanjima vere i morala. Ukoliko te saglasnosti nema, institucije same po sebi ne mogu održati istinsko zajedništvo.

Problem je u tome što su obe strane u protekle dve decenije proizvele nove podele. Svaka nova deklaracija rodila je novo neslaganje. Svaka nova struktura stvorila je potrebu za novom strukturom. Svaki pokušaj da se definiše ko je „pravi“ anglikanac dovodio je do stvaranja nove grupe koja je polagala pravo na isto nasleđe.

Prostor između velikih tabora

U senci ovih sukoba nalaze se kontinuing i nezavisne anglikanske crkve.

Neke su nastale još sedamdesetih godina dvadesetog veka kao reakcija na liturgijske i kanonske reforme. Druge su se pojavile kasnije, tokom produbljivanja krize. Neke su vremenom ušle u veće strukture poput ACNA, dok su druge ostale nezavisne.

Njihova vrednost ne leži u tome što su savršene. Nisu. Kao i sve ljudske zajednice, i one nose svoje slabosti i podele.

Ali one predstavljaju važan podsetnik da anglikanstvo nije samo borba za institucije i globalni uticaj.

Dok se veliki tabori spore oko toga ko ima pravo da definiše anglikanski identitet, ove zajednice podsećaju da se život Crkve pre svega odvija u parohijama, oko oltara, u bogosluženju, pastirskom radu i svakodnevnom svedočenju vere.

Zato se budućnost anglikanstva možda neće odlučiti ni u Kenterberiju ni u Abudži. Moguće je da će se ona odlučiti upravo tamo gde se Crkva oduvek najbolje prepoznavala — u zajednicama koje su, daleko od velikih institucionalnih borbi, nastavile da žive veru koju su primile.