Unutar savremenog hrišćanskog sveta anglikanska tradicija predstavlja jedan od najsloženijih i najraznovrsnijih oblika crkvenog života. Njena osobenost ne ogleda se samo u istorijskoj dubini i liturgijskom bogatstvu, već i u sposobnosti da tokom vekova razvija različite načine razumevanja odnosa između predanja, reforme, institucije i crkvenog identiteta.
Zato anglikanski svet nije moguće posmatrati kao potpuno jedinstven i homogen sistem.
Posebno mesto u ovoj raspravi imaju:
- istorijske crkve Anglikanske zajednice;
- nezavisne episkopalne i reformisane tradicije;
- crkve anglikanskog kontinuiteta (continuing Anglican churches);
- slobodne protestantske episkopalne zajednice.
Sve one, svaka na svoj način, postavljaju isto pitanje:
Šta zapravo obezbeđuje kontinuitet Crkve — institucionalno jedinstvo, vernost predanju, liturgijski život ili istorijski identitet?
Anglikanski svet nije jedna kategorija
Da bi se izbegla istorijska nepreciznost, važno je naglasiti:
nije svaka anglikanska ili episkopalna zajednica koja nije deo Anglikanske zajednice (Anglican Communion) istovremeno i crkva anglikanskog kontinuiteta.
Takav zaključak bio bi istorijski netačan.
Tačnije je govoriti o više različitih istorijskih tokova unutar šireg anglikanskog prostora.
1. Istorijske crkve Anglikanske zajednice
Ovo su crkve koje pripadaju istorijskom i institucionalnom okviru Anglikanske zajednice.
Jedan od primera je:
- The Episcopal Church.
Ove crkve nisu deo pokreta anglikanskog kontinuiteta već predstavljaju istorijski glavni tok anglikanizma.
2. Preteče kontinuiteta: nezavisne episkopalne i reformisane tradicije
Mnogo pre pojave klasičnog continuing Anglican pokreta postojale su zajednice koje su smatrale da je moguće ostati verno anglikanskom ili episkopalnom nasleđu i van glavnih institucionalnih struktura.
One sebe nisu razumele kao pokrete odvajanja, već kao pokušaje očuvanja određenog oblika istorijskog hrišćanstva.
Među njima posebno mesto zauzimaju:
- Reformed Episcopal Church — nastala u XIX veku kao pokušaj očuvanja reformisanog bogoslovlja unutar episkopalnog okvira;
- Free Protestant Episcopal Church — čije se istorijsko ustrojstvo povezuje sa krajem XIX veka i tradicijom koja se vezuje za 1891. godinu;
- Free Church of England — starija nezavisna episkopalna tradicija sa snažnim evangelikalnim naglaskom.
Ove zajednice nisu nastale kao deo kasnijeg pokreta anglikanskog kontinuiteta.
One predstavljaju ranije pokušaje da se ujedine:
- episkopalno ustrojstvo;
- protestantska teologija;
- liturgijska forma;
- institucionalna samostalnost.
Njihovo postojanje pokazuje da pitanje kontinuiteta nije nastalo sedamdesetih godina XX veka, već ima dublje istorijske korene.
3. Klasične crkve anglikanskog kontinuiteta
Tokom XX veka razvija se ono što se danas najčešće naziva pokretom anglikanskog kontinuiteta.
Ove zajednice nastaju kao odgovor na promene unutar šireg anglikanskog sveta.
Njihovo polazište bilo je uverenje da institucionalni kontinuitet nema punu vrednost ako se izgube:
- klasična liturgija;
- tradicionalno veroučenje;
- istorijski episkopat;
- klasična anglikanska ekleziologija.
Među poznatijim primerima nalaze se:
- Anglican Orthodox Church — osnovana šezdesetih godina XX veka;
- Anglican Catholic Church;
- Anglican Province of Christ the King;
- United Episcopal Church of North America;
- Traditional Anglican Communion.
Važno je naglasiti da ni ove crkve ne predstavljaju jednu jedinstvenu celinu, već različite pristupe očuvanju anglikanskog nasleđa.
Slobodna protestantska episkopalna ideja: tradicija bez preterane centralizacije
Posebno zanimljivo mesto zauzimaju slobodne protestantske episkopalne tradicije.
One postavljaju drugačije pitanje od pokreta anglikanskog kontinuiteta.
Dok kontinuitetske crkve pitaju:
Kako očuvati istorijski anglikanizam?
slobodne episkopalne tradicije pitaju:
Kako sačuvati liturgiju, episkopat i istorijsku dubinu bez preterane institucionalne krutosti?
Njihov cilj je da povežu:
- snažan oslonac na Sveto pismo;
- episkopalno ustrojstvo;
- tradicionalno bogosluženje;
- veću institucionalnu fleksibilnost.
Da li je njihova pojava nešto negativno?
Samo postojanje različitih anglikanskih i episkopalnih zajednica ne mora se posmatrati kao znak krize.
Iz akademske perspektive, one se mogu razumeti kao različiti pokušaji odgovora na stvarna pitanja:
- kako očuvati predanje;
- kako obnoviti crkveni život;
- kako razumeti crkveni autoritet;
- kako ostati veran prošlosti, a istovremeno sposoban za budućnost.
Neki su odgovor tražili u širem institucionalnom jedinstvu.
Neki u nezavisnom episkopalnom modelu.
Neki u pokretu kontinuiteta.
To samo po sebi ne predstavlja nešto negativno.
Odnos prema pravoslavlju i balkanskom kontekstu
Pitanje prihvatljivosti ovih zajednica na Balkanu ne može se razumeti bez odnosa prema pravoslavnom iskustvu.
Pravoslavne crkve istorijski nisu prihvatile anglikanske jurisdikcije kao deo sopstvenog kanonskog poretka niti je uspostavljeno puno evharistijsko jedinstvo.
Ipak, postojao je značajan bogoslovski dijalog.
Mnoge teme koje naglašavaju anglikanske i episkopalne tradicije bliske su balkanskom hrišćanskom iskustvu:
- značaj liturgije;
- uloga episkopata;
- istorijsko pamćenje;
- osećaj kontinuiteta;
- povezanost vere i predanja.
Zato bi slobodne episkopalne tradicije mnogim ljudima na Balkanu mogle biti razumljivije od oblika protestantizma koji nemaju liturgijsku i istorijsku dimenziju.
Lepota raznovrsnosti
Jedna od osobenosti anglikanskog sveta jeste to što ne nudi samo jedan model crkvenog života.
Njegova raznovrsnost ne mora nužno značiti relativizam.
Ona može značiti da ljudi različitih duhovnih iskustava i bogoslovskih naglasaka traže različite načine da ostanu unutar istog šireg istorijskog nasleđa.
Naravno, svaka raznovrsnost postavlja pitanje granica jedinstva.
Ali istovremeno može biti prostor u kojem ljudi pronalaze duhovni dom koji odgovara njihovom razumevanju vere.
Zaključak
Crkve anglikanskog kontinuiteta, slobodne protestantske episkopalne tradicije i druge nezavisne anglikanske inicijative ne treba posmatrati kao jednu istu pojavu.
One predstavljaju različite istorijske odgovore na isto pitanje.
Neke naglašavaju očuvanje klasičnog anglikanskog nasleđa.
Neke traže veću slobodu unutar episkopalnog okvira.
Neke nastoje da pomire tradiciju i obnovu.
Upravo u tome leži njihov značaj — ne kao zamena za postojeće crkve, već kao podsećanje da pitanje kontinuiteta nije pitanje prošlosti, već trajno pitanje svake generacije hrišćana:
kako ostati veran nasleđu, a ipak ostati živ.