„Pokažimo ljubav jedni prema drugima delima i istinom.”
(1. Jov. 3,18)

Postoje pitanja na koja se ne može odgovoriti kratko. Ne zato što odgovori ne postoje, već zato što vera, istorija i ljudski identitet nikada nisu sasvim jednostavni. Kada neko pita ko su zajednice anglikanskog kontinuiteta, zašto postoje, da li su „pravi” anglikanci, kako razumeju tradiciju, savremeni svet i odnos prema čoveku — iza tih pitanja često stoji više od puke radoznalosti. Tu se zapravo traži odgovor na dublje pitanje: kako danas ostati veran hrišćanskom predanju, a ne izgubiti sposobnost za razgovor, razum i ljubav.

U Srbiji, gde je pravoslavlje vekovima oblikovalo kulturni i duhovni identitet naroda, svaka druga hrišćanska tradicija mora najpre da objasni zašto postoji. To važi i za anglikanske zajednice. Mnogi se pitaju: zašto bi neko u Srbiji uopšte pripadao anglikanskoj tradiciji? Zašto zajednici koja je mala, gotovo nevidljiva u javnosti i koja ne pokušava da političkom snagom ili agresivnim nastupom osvoji prostor?

Možda upravo u tome leži deo odgovora.

Šta je anglikanski kontinuitet?

Episkopalna anglikanska zajednica u Srbiji pripada širem pokretu poznatom kao anglikanski kontinuitet (Continuing Anglicanism). Reč je o zajednicama koje su nastale uglavnom tokom druge polovine dvadesetog veka, kada su pojedini anglikanci smatrali da deo zvaničnog anglikanskog sveta postepeno menja istorijsko učenje, liturgiju i crkvenu praksu koje je anglikanstvo vekovima čuvalo.

Naziv „anglikanski kontinuitet” zato ne označava pokušaj stvaranja nove religije, već nastojanje da se očuva kontinuitet klasične anglikanske vere i istorijskog crkvenog života.

Mnoge od ovih zajednica nisu deo zvanične Anglikanske zajednice povezane sa Kenterberijskim nadbiskupom, ali sebe ipak smatraju delom istorijskog anglikanskog nasleđa. Njihov identitet zasniva se pre svega na vernosti Svetom pismu, istorijskom predanju, liturgijskom kontinuitetu i episkopalnom poretku Crkve.

To često dovodi do pitanja legitimnosti: da li su takve zajednice „prave” anglikanske crkve?

Odgovor na to pitanje zavisi od samog razumevanja prirode Crkve. Ako se crkveni identitet meri isključivo administrativnim priznanjem i institucionalnom povezanošću, onda će legitimnost biti vezana za zvanične strukture. Međutim, istorija hrišćanstva pokazuje da je pitanje kontinuiteta uvek bilo složenije. Mnoge zajednice kroz vekove svoju legitimnost nisu videle samo u institucionalnim okvirima, već i u vernosti apostolskoj veri, bogosluženju i predanju.

Zajednice anglikanskog kontinuiteta upravo tako razumeju sebe: kao pokušaj očuvanja istorijskog anglikanskog identiteta u vremenu velikih teoloških i kulturnih promena.

Istorijski razvoj pokreta

Savremeni pokret anglikanskog kontinuiteta posebno se razvio u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi tokom druge polovine dvadesetog veka. Povod za nastanak mnogih zajednica bile su liturgijske reforme, promene u razumevanju autoriteta Svetog pisma i kasniji sporovi oko rukopolaganja žena i seksualne etike.

Jedan od ključnih događaja bio je Kongres u Sent Luisu 1977. godine, na kojem je nastala „Afirmacija iz Sent Luisa”, dokument koji je za mnoge zajednice postao temelj očuvanja klasičnog anglikanskog identiteta.

Ipak, koreni pojedinih tradicionalnih anglikanskih pokreta sežu mnogo ranije. Još u devetnaestom veku unutar anglikanstva postojale su napetosti između reformisanih, evangeličkih i anglo-katoličkih struja.

Među važnijim istorijskim primerima nalazi se Reformed Episcopal Church (REC), osnovana 1873. godine pod vođstvom biskupa Džordža Dejvida Kaminsa (George David Cummins). REC je nastala kao reakcija na rastući anglo-katolički ritualizam unutar tadašnje Episkopalne crkve u SAD i naglašavala je reformisano i evangeličko razumevanje anglikanstva.

Kasnije su nastale i druge zajednice: Anglican Orthodox Church, osnovana 1963. godine sa izraženim tradicionalnim identitetom; Anglican Catholic Church, nastala 1977. godine nakon Kongresa u Sent Luisu; Traditional Anglican Church, međunarodno organizovana 1990. godine radi povezivanja tradicionalnih anglikanskih jurisdikcija; Anglican Church in America, oblikovana tokom devedesetih godina kao deo Traditional Anglican Communion; Anglican Province of America, osnovana 1995. godine sa snažnim liturgijskim identitetom; kao i Christian Episcopal Church / Communion of Evangelical Episcopal Churches, nastala početkom devedesetih godina dvadesetog veka kao pokušaj povezivanja anglikanske, evangeličke i harizmatske tradicije.

Tokom vremena razvile su se i mreže poput Confessing Anglican Churches, koje su krajem dvadesetog veka počele jasnije da okupljaju tradicionalnije anglikance sa snažnim oslanjanjem na autoritet Svetog pisma i klasično hrišćansko učenje.

Godine 2008. nastao je GAFCON (Global Anglican Future Conference), kao odgovor dela anglikanskog sveta na duboke teološke sporove unutar Anglikanske zajednice, posebno oko seksualne etike i autoriteta Svetog pisma. Već naredne godine, 2009, u Severnoj Americi formirana je Anglican Church in North America (ACNA), uglavnom kao odgovor na promene unutar Episkopalne crkve u SAD i Anglikanske crkve Kanade.

Ipak, pripadnost GAFCON-u, ACNA-i ili nekoj drugoj međunarodnoj strukturi sama po sebi ne čini nikoga „većim” ili „pravijim” anglikancem. Hrišćanski identitet nikada nije mogao biti sveden samo na administrativne granice.

Anglikanska zajednica i pitanje legitimnosti

Da bi se razumelo mesto anglikanskog kontinuiteta, potrebno je razumeti i samu prirodu Anglikanske zajednice.

Anglikanska zajednica (Anglican Communion) razvila se tokom devetnaestog veka kao međunarodna porodica autonomnih anglikanskih crkava povezanih istorijskim odnosom sa Church of England i Kenterberijskim nadbiskupom. Ona nikada nije bila centralizovana „supercrkva”, već zajednica crkava koje dele istorijsko poreklo, liturgijsko nasleđe i određeni stepen međusobnog priznanja.

Vremenom su se unutar Anglikanske zajednice pojavile ozbiljne teološke razlike. Neki su smatrali da je širina mišljenja bogatstvo anglikanstva, dok su drugi verovali da postoje granice preko kojih Crkva ne može prelaziti a da ne izgubi sopstveni identitet.

Zbog toga danas postoje različite anglikanske jurisdikcije koje se međusobno ne priznaju automatski ili nemaju puno institucionalno zajedništvo. Ipak, odsustvo formalnog priznanja ne znači automatski da je neka zajednica „lažna”. Crkvena istorija retko je jednostavna, a pitanje kontinuiteta nikada nije bilo samo administrativno pitanje.

Free Protestant Episcopal Church i reformisani episkopalni pokret

Posebno zanimljivo mesto u istoriji nezavisnog anglikanstva zauzima Free Protestant Episcopal Church (FPEC), osnovana u Engleskoj 1897. godine spajanjem nekoliko manjih episkopalnih i nezavisnih crkvenih tela, uključujući Free Protestant Church of England, Nazarene Episcopal Ecclesia i Ancient British Church.

FPEC je bila povezana sa reformisanim episkopalnim pokretom i pod snažnim uticajem Reformed Episcopal Church. Prilikom njenog formiranja preuzeti su elementi reformisanog episkopalnog ustrojstva, liturgijske tradicije i protestantskog tumačenja Trideset devet članova vere.

Istovremeno, FPEC nije bila samo produžetak REC-a. Tokom istorije razvila se u širem i složenijem smeru, kombinujući elemente reformisanog anglikanstva, nezavisnog episkopalizma, starokatoličkih uticaja i šireg zapadnog sakramentalnog hrišćanstva.

Uprkos toj složenosti, zajednica je nastojala da sačuva nekoliko ključnih elemenata: episkopalno uređenje, liturgijsku tradiciju, istorijski kontinuitet i protestantski naglasak na autoritetu Svetog pisma.

Zanimljiv primer ograničenog, ali značajnog društvenog priznanja dogodio se tokom Prvog svetskog rata. Godine 1917, u okviru primene Military Service Act iz 1916. godine, arhijđakon Free Protestant Episcopal Church, Venerable Ernest Albert Asquith, bio je oslobođen vojne službe nakon što je engleski sud prihvatio da je reč o zakonito rukopoloženom svešteniku legitimno organizovane episkopalne crkve.

Prema zapisima same zajednice, sud je tom prilikom razmatrao poreklo crkvenih rukopoloženja i obredne knjige korišćene pri hirotonijama, uključujući liturgijsku tradiciju zasnovanu na Book of Common Prayer iz 1662. godine. Magistrat je zaključio da Asquith potpada pod zakonsku definiciju „lica u svetim činovima“ (man in Holy Orders) u smislu tadašnjeg britanskog zakona.

 

Iako to nije značilo puno institucionalno priznanje od strane Church of England niti uključivanje FPEC-a u zvanične anglikanske strukture, predstavljalo je značajan oblik pravnog priznanja same zajednice. U kontekstu tog vremena, kada su pitanja legitimnosti, sukcesije i crkvenog identiteta imala veliku društvenu težinu, takva odluka bila je važna za male nezavisne episkopalne zajednice koje su često postojale na marginama zvaničnog religijskog života.

Ovakvi primeri pokazuju koliko je istorija anglikanskog kontinuiteta složena i koliko ju je teško svesti na jednostavne podele između „zvaničnog” i „nezvaničnog”.

Anglikanska tradicija između kontinuiteta i reforme

Jedna od posebnosti anglikanstva kroz istoriju jeste njegova sposobnost da istovremeno nosi različita nasleđa. Anglikanska tradicija nikada nije potpuno odbacila staro zapadno katoličko nasleđe, ali nikada nije ni prestala da bude oblik reformisanog hrišćanstva.

Upravo zbog toga unutar anglikanstva vekovima postoji određena napetost između kontinuiteta i reforme, između liturgijske tradicije i potrebe za teološkim promišljanjem, između autoriteta Crkve i mesta savesti.

Ta napetost nije nužno znak slabosti. Ponekad upravo ona omogućava ozbiljnije suočavanje sa pitanjima vere i istorije.

Vera bez agresije

Savremeni verski prostor često je obeležen sukobima, ideološkim ratovima i stalnom potrebom da se protivnik ponizi. U takvom okruženju tradicionalno hrišćanstvo lako može postati samo još jedan oblik kulturne borbe.

Ali očuvanje tradicije ne mora značiti neprijateljstvo prema svetu.

Zajednica anglikanskog kontinuiteta u Srbiji pokušava da govori drugačijim tonom: ozbiljno u veri, ali bez agresije; jasno u učenju, ali bez prezira prema ljudima.

Istina bez ljubavi lako postaje hladna. Ljubav bez istine ostaje prazna sentimentalnost. Hrišćanska tradicija oduvek je pokušavala da spoji obe stvari.

Žene u službi Crkve

Pitanje rukopolaganja žena jedno je od najosetljivijih pitanja savremenog anglikanskog sveta.

Neke anglikanske crkve rukopolažu žene za đakone, sveštenike i episkope, dok druge smatraju da takva praksa nije u skladu sa istorijskim razumevanjem sveštenstva.

Episkopalna anglikanska zajednica u Srbiji smatra da ne postoje suštinske teološke prepreke da žene služe kao sveštenici. Taj stav proizlazi iz uverenja da je poziv na službu prvenstveno pitanje Božjeg dara i poziva, a ne isključivo pola.

Istovremeno, zajednica priznaje da unutar šireg anglikanskog sveta postoje različita ozbiljna teološka mišljenja o ovom pitanju i nastoji da toj temi pristupa bez olakog odbacivanja drugačijih stavova.

Brak, seksualna etika i pastoralna odgovornost

Pitanje seksualne etike danas predstavlja jedan od najvećih izazova unutar zapadnog hrišćanstva.

Zajednice anglikanskog kontinuiteta uglavnom zadržavaju istorijsko hrišćansko razumevanje da je brak zajednica muškarca i žene zasnovana na vernosti, ljubavi i odgovornosti.

Takav stav ne proizlazi prvenstveno iz političkog otpora savremenom društvu, već iz uverenja da Crkva nema pravo da samostalno menja ono što vekovima smatra delom apostolskog i moralnog predanja.

Istovremeno, tradicionalno učenje ne daje pravo na mržnju, poniženje ili neprijateljstvo prema ljudima. Crkva može ostati verna svom učenju, a da ne izgubi ljudskost i sposobnost za razgovor.

Inkluzivnost i pastoralna otvorenost

Kada zajednica govori o inkluzivnosti, ona pod tim ne podrazumeva odricanje od hrišćanskog učenja niti nekritičko prihvatanje svakog društvenog trenda.

Inkluzivnost pre svega znači da Crkva ne treba da bude prostor rezervisan samo za „savršene”, već mesto gde čovek može biti saslušan, poštovan i pozvan na duhovni život.

Otvorenost za razgovor ne znači odsustvo uverenja. Ponekad je potrebno više unutrašnje sigurnosti da bi se sa ljudima razgovaralo mirno i dostojanstveno nego da bi se vodile stalne ideološke borbe.

Identitet između Istoka i Zapada

U srpskom kontekstu anglikanska tradicija često se nalazi između dva sveta. Sa jedne strane deli mnogo toga sa istorijskim hrišćanstvom Istoka: liturgijsku ozbiljnost, poštovanje prema apostolskom predanju i sakramentalni život Crkve. Sa druge strane, nosi iskustvo Zapada — njegovu teološku širinu, istoriju reforme i sposobnost da vera i razum ostanu u razgovoru.

Možda upravo zato zajednica anglikanskog kontinuiteta u Srbiji ne želi da postane ni kopija savremenog Zapada, niti oblik religijskog tradicionalizma u kojem se vera pretvara u stalni sukob sa svetom.

Njena želja je jednostavnija, ali možda i teža: da bude zajednica koja čuva veru bez agresije, poštuje čoveka bez relativizacije istine i ostaje sposobna za razgovor čak i onda kada postoje duboke razlike.

Jer Crkva se ne prepoznaje samo po onome što brani, već i po načinu na koji to čini.

„Pokažimo ljubav jedni prema drugima delima i istinom.”
(1. Jov. 3,18)

A to je danas, možda, teže nego ikada.