Razmatranje savremenog anglikanskog i episkopalnog hrišćanstva kroz Anglican Communion, GAFCON, ACNA, Continuing Anglican pokret, CEEC i Free Protestant Episcopal Church
„Zato je možda važnije pitati ne: ‘Ko te priznaje?’, nego: ‘Da li verno svedočiš Hrista?’“
Uvod
Savremeno anglikansko i episkopalno hrišćanstvo često se predstavlja kao jedinstvena i jasno definisana struktura okupljena oko Anglican Communion i Kenterberijskog nadbiskupa. Takva predstava, međutim, samo delimično odgovara stvarnosti. Posmatrano iz istorijske, teološke i ekleziološke perspektive, današnji anglikanski svet predstavlja složenu mrežu crkava, jurisdikcija, zajedništava i pokreta koji dele određene istorijske korene, ali se razlikuju u razumevanju autoriteta, kontinuiteta i crkvenog identiteta.
Upravo zbog toga pitanje legitimnosti pojedine crkve ne može biti svedeno na jednostavno pitanje: „Ko vas priznaje?“
Osnovna teza ovog članka jeste da savremeni anglikanski i episkopalni svet više nije jedinstvena institucionalna struktura, već pluralna mreža različitih oblika zajedništva. Zbog toga se legitimnost jedne crkve ne može procenjivati isključivo na osnovu toga da li pripada određenoj jurisdikciji ili je priznata od strane nekog centra autoriteta.
Anglican Communion i granice institucionalnog zajedništva
Anglican Communion predstavlja najpoznatiji oblik međunarodnog anglikanskog zajedništva. Ona okuplja autonomne provincije koje se nalaze u zajedništvu sa Kenterberijskim nadbiskupom i dele zajedničko istorijsko nasleđe.
Ipak, Anglican Communion nije centralizovana svetska crkva. Nijedna provincija ne poseduje univerzalnu jurisdikciju nad ostalima, niti Kenterberijski nadbiskup ima ovlašćenja uporediva sa papinskim primatom. Zbog toga članstvo ili nečlanstvo u Anglican Communion samo po sebi ne rešava pitanje crkvenog identiteta.
Novi oblici anglikanskog zajedništva
Teološke rasprave poslednjih decenija dovele su do nastanka novih oblika povezivanja među anglikanskim crkvama.
Najpoznatiji među njima jeste GAFCON (Global Anglican Future Conference), međunarodna mreža provincija, biskupa i crkvenih tela koja nastoje da očuvaju klasično anglikansko učenje. GAFCON nije nova crkva niti jedinstvena jurisdikcija, već savez zasnovan na zajedničkom ispovedanju vere.
Sličnu logiku nalazimo i kod Confessing Anglican Churches (CAC), koje naglašavaju da crkveno jedinstvo ne proizlazi prvenstveno iz administrativne povezanosti, već iz zajedničkog ispovedanja vere.
Ove pojave pokazuju da savremeni anglikanski svet više nije moguće razumeti isključivo kroz odnos prema Canterburyju. Pored istorijskog zajedništva, razvili su se i drugi modeli saradnje zasnovani na zajedničkoj veri i teološkom identitetu.
ACNA i Reformed Episcopal Church
Anglican Church in North America (ACNA) nastala je kao odgovor na teološke promene unutar Episkopalne crkve SAD i Anglikanske crkve Kanade. Iako nije član Anglican Communion, ACNA sebe smatra legitimnim naslednikom istorijskog anglikanstva u Severnoj Americi i održava bliske veze sa GAFCON-om.
Posebno mesto unutar ACNA zauzima Reformed Episcopal Church (REC), osnovana 1873. godine pod vođstvom biskupa Georgea Davida Cumminsa. REC je nastala kao reakcija na rastući ritualizam i anglo-katoličke tendencije unutar tadašnjeg anglikanstva. Njeni osnivači želeli su da očuvaju protestantski karakter episkopalnog hrišćanstva, naglašavajući autoritet Svetog pisma i reformaciono nasleđe.
Zajednički istorijski impulsi REC-a i FPEC-a
Kada se govori o Free Protestant Episcopal Church (FPEC), često se zanemaruje činjenica da ona deli određene istorijske impulse sa REC-om.
Obe zajednice nastale su tokom XIX veka kao odgovor na rastući ritualizam, anglo-katoličke tendencije i udaljavanje od protestantskih temelja episkopalnog hrišćanstva. Obe su naglašavale autoritet Svetog pisma, episkopalno uređenje, protestantski identitet i reformaciono nasleđe.
Međutim, njihovi putevi su se vremenom razišli. REC je postala deo savremenog anglikanskog okruženja kroz ACNA, dok je FPEC nastavila da razvija sopstveni nezavisni identitet.
Continuing Anglican pokret
Pored ACNA i GAFCON okruženja postoji i veliki broj jurisdikcija koje pripadaju tzv. Continuing Anglican pokretu.
Njihov nastanak uglavnom je povezan sa otporom prema teološkim, liturgijskim i moralnim promenama u pojedinim provincijama Anglican Communion tokom druge polovine XX veka.
Među najpoznatijim primerima nalaze se Anglican Orthodox Church (AOC) i Christian Episcopal Church (CEC). Obe zajednice nastoje da očuvaju tradicionalno anglikansko nasleđe, apostolsku sukcesiju i klasično bogosluženje, ali deluju nezavisno od Anglican Communion i ACNA struktura.
Njihovo postojanje pokazuje da savremeni anglikanski svet obuhvata mnogo više od institucionalnih okvira koji se najčešće pominju u javnosti.
Communion of Evangelical Episcopal Churches
Dodatnu složenost ovoj slici daje Communion of Evangelical Episcopal Churches (CEEC).
CEEC okuplja različite episkopalne jurisdikcije koje dele privrženost istorijskom episkopatu, klasičnoj hrišćanskoj veri i evangelikalno-sakramentalnom identitetu.
Njeno postojanje potvrđuje da savremeno episkopalno hrišćanstvo nije organizovano kao jedna piramidalna struktura, već kao mreža međusobno povezanih zajednica, jurisdikcija i oblika interkomunije.
Mesto Free Protestant Episcopal Church
FPEC nije deo Anglican Communion, ACNA, GAFCON-a niti Continuing Anglican pokreta u njegovom užem istorijskom smislu.
Istovremeno, njen identitet ne zavisi od članstva u bilo kojoj od tih struktura.
FPEC predstavlja crkvenu zajednicu čija istorijska putanja prethodi mnogim današnjim anglikanskim podelama. Posmatrano iz šire perspektive, može se razumeti i kao rani primer onoga što će kasnije postati mnogo rasprostranjenija pojava među nezavisnim anglikanskim i episkopalnim jurisdikcijama.
Iako nije nastala iz istih okolnosti kao Continuing Anglican Churches, FPEC je još u XIX veku pokazala da je moguće razvijati episkopalni crkveni život izvan dominantnih anglikanskih struktura, uz očuvanje sopstvenog identiteta, bogosluženja i crkvenog poretka. U tom smislu, ona se može posmatrati kao svojevrsni preteča kasnijeg razvoja brojnih nezavisnih episkopalnih i anglikanskih jurisdikcija.
Njeno mesto nije moguće objasniti isključivo kroz kategorije nastale mnogo kasnije, poput GAFCON-a, ACNA ili Continuing Anglican pokreta. Posmatrati FPEC samo kroz odnos prema tim strukturama značilo bi zanemariti njenu sopstvenu istoriju i razvoj.
Balkanski kontekst
Iz perspektive balkanskih hrišćana, mnoge podele, nazivi i institucionalne razlike koje imaju veliki značaj u anglo-američkom svetu često nemaju istu težinu.
Za vernike na Balkanu mnogo su važnija pitanja vere, bogosluženja, duhovnog života i crkvene misije nego složene rasprave o jurisdikcionim odnosima između različitih anglikanskih tela.
Nazivi poput Anglican Communion, GAFCON, ACNA, Continuing Anglican, CAC ili CEEC imaju značaj u svojim istorijskim i kulturnim kontekstima, ali sami po sebi ne određuju vrednost hrišćanskog svedočanstva u lokalnoj zajednici.
U tom kontekstu i Episkopalna anglikanska zajednica u Srbiji predstavlja deo šire porodice episkopalnih crkava koje nastoje da povežu istorijski episkopat, liturgijsko bogosluženje i klasičnu hrišćansku veru sa potrebama savremenog društva. Njeno postojanje pokazuje da pitanja crkvenog identiteta nisu samo predmet rasprava u anglo-američkom svetu, već imaju i svoju lokalnu dimenziju.
Istovremeno, hrišćanska sloboda podrazumeva pravo svakog vernika da svoju veru živi u zajednici za koju smatra da ga najvernije vodi Hristu, Svetom pismu i životu Crkve. Cilj ovakvih razmatranja ne treba da bude dokazivanje superiornosti jedne jurisdikcije nad drugom, već bolje razumevanje bogatstva i raznolikosti hrišćanske tradicije.
Pitanje koje ostaje
Da li legitimnost jedne crkve proizlazi isključivo iz priznanja druge crkve?
Istorija hrišćanstva teško može potvrditi takav zaključak.
Crkvene zajednice kroz vekove često nisu bile u punom zajedništvu sa drugim jurisdikcijama, pa ipak nisu prestajale da postoje. Nastavljale su da propovedaju Jevanđelje, vrše bogosluženja, održavaju svoju unutrašnju strukturu i razvijaju svoj duhovni život.
Priznanje može biti značajno za međusobne odnose, ali ono samo po sebi ne stvara niti ukida crkvenu stvarnost.
Mnogo važnije pitanje jeste kako određena zajednica čuva apostolsku veru, vrši svoju službu i svedoči Hrista svetu.
Zaključak
Anglican Communion, GAFCON, Confessing Anglican Churches, ACNA, REC, AOC, CEC, CEEC, FPEC i druge episkopalne zajednice predstavljaju različite odgovore na isto pitanje: kako očuvati kontinuitet crkvenog života i hrišćanskog svedočanstva u savremenom svetu.
Njihovi odgovori nisu identični. Njihove jurisdikcije nisu iste. Njihovi istorijski putevi često su veoma različiti.
Ipak, legitimnost Crkve ne može se svesti na administrativnu mapu međusobnih priznanja.
Hristos nije ustanovio Crkvu da bi bila predmet neprestanih institucionalnih sporova, već da bi propovedala Jevanđelje, služila ljudima i svedočila Božije carstvo.
Zato je možda važnije pitati ne: „Ko te priznaje?“, nego: „Da li verno svedočiš Hrista?“
Jer legitimnost Crkve ne počinje priznanjem drugih, već vernošću njenom Gospodu.