„Ukazivaću poštovanje svojim duhovnim starešinama i crkvenim vođama, u skladu sa njihovom službom i odgovornošću.“
Uvod: šta znači poštovati duhovni autoritet?
U savremenom društvu pojam autoriteta često izaziva dvostruku reakciju. Sa jedne strane prisutno je nepoverenje prema svakom obliku institucionalnog vođstva, a sa druge tendencija da se pojedini autoriteti idealizuju i postave iznad svakog preispitivanja.
Hrišćanska teologija tradicionalno nastoji da izbegne oba pristupa.
U tom kontekstu, poziv na poštovanje duhovnih starešina i crkvenih vođa ne podrazumeva bezuslovnu poslušnost niti odricanje od ličnog rasuđivanja. Istovremeno, on ne podstiče ni potpunu individualizaciju vere, u kojoj čovek ostaje isključivo sam sebi merilo.
Četvrta tačka otvara važno pitanje: kako razumeti autoritet u Crkvi tako da on ostane u službi zajednice, a ne postane sredstvo moći?
I. Crkveni autoritet kao služba, a ne kao privilegija
U hrišćanskom razumevanju duhovno vođstvo ne proizlazi prvenstveno iz položaja, već iz poverene odgovornosti.
Zbog toga se u ovoj tački ne govori o poštovanju ličnosti kao takve, već o poštovanju koje se ukazuje u skladu sa službom i odgovornošću koju neko nosi.
Ova formulacija ima važan teološki značaj.
Ona podrazumeva da autoritet nije apsolutan niti sam sebi svrha.
Njegov smisao nije upravljanje ljudima, već:
- služenje;
- duhovno vođstvo;
- staranje o zajednici;
- očuvanje crkvenog jedinstva;
- podsticanje duhovnog rasta.
U tom smislu, crkveni autoritet nije suprotnost slobodi, već jedan od načina njenog odgovornog usmeravanja.
II. Duhovne starešine kao čuvari, a ne vlasnici vere
Hrišćanska tradicija nije razvila instituciju duhovnog vođstva kako bi ograničila savest pojedinca, već kako bi omogućila prenošenje vere kroz vreme i očuvanje života zajednice.
Zbog toga duhovni autoritet ne podrazumeva vlasništvo nad istinom.
Njegova uloga obuhvata:
- tumačenje i prenošenje predanja;
- duhovno praćenje;
- očuvanje prostora za zajedničko rasuđivanje;
- podsticanje zrelog duhovnog života.
U tom kontekstu duhovni vođa nije zamena za Boga niti posrednik koji ukida ličnu odgovornost vernika.
Naprotiv, cilj duhovnog vođstva jeste postepeno osposobljavanje čoveka da zrelije i odgovornije živi sopstvenu veru.
III. Anglikanski pristup: autoritet u odnosu sa razumom i zajednicom
U anglikanskoj tradiciji pitanje autoriteta razvijalo se kroz nastojanje da se očuva ravnoteža između crkvenog poretka, lične savesti i teološkog rasuđivanja.
U tom pristupu duhovno vođstvo ne posmatra se izolovano od:
- Svetog pisma;
- crkvenog predanja;
- razuma;
- života zajednice.
Zato se poštovanje prema duhovnim starešinama ne zasniva isključivo na položaju, već i na načinu na koji se njihova služba vrši.
U anglikanskom razumevanju legitimitet duhovnog autoriteta ne proizlazi samo iz institucionalnog položaja, već i iz sposobnosti da se služba vrši odgovorno, smireno i u korist zajednice.
Na taj način poslušnost nije suprotna zrelosti, već može predstavljati jedan od oblika duhovnog učenja.
IV. Poštovanje i kritičko rasuđivanje
Jedna od važnih odlika zrelog hrišćanskog života jeste sposobnost da se istovremeno očuva poštovanje i kritičko rasuđivanje.
Poštovanje ne podrazumeva:
- nekritičko prihvatanje;
- odsustvo pitanja;
- opravdavanje zloupotrebe.
S druge strane, kritičko rasuđivanje ne podrazumeva:
- prezir;
- odbacivanje svakog autoriteta;
- individualizam bez zajednice.
Hrišćanska zrelost pretpostavlja sposobnost da čovek razlikuje poštovanje prema službi od idealizacije ličnosti.
U tom smislu, autoritet i odgovornost ostaju međusobno nerazdvojivi.
V. Crkveno vođstvo u savremenom kontekstu
U savremenom svetu duhovni autoritet sve češće postaje predmet preispitivanja.
Razlozi za to su brojni: društvene promene, veća svest o zloupotrebama moći i naglašeno vrednovanje individualne slobode.
U takvom kontekstu Crkva se suočava sa izazovom da pokaže kako duhovno vođstvo nije mehanizam kontrole, već prostor odgovornog služenja.
To podrazumeva:
- transparentnost;
- odgovornost;
- sposobnost dijaloga;
- spremnost na samopreispitivanje;
- očuvanje dostojanstva svakog člana zajednice.
Tako duhovni autoritet postaje manje pitanje položaja, a više pitanje načina vršenja poverene službe.
VI. Između potčinjavanja i samodovoljnosti
Kao i u drugim oblastima duhovnog života, i ovde postoje dve krajnosti.
Prva je potpuno potčinjavanje autoritetu, u kome čovek odustaje od sopstvenog rasuđivanja.
Druga je potpuna samodovoljnost, u kojoj čovek odbacuje svaku mogućnost duhovnog vođstva.
Anglikanska teološka perspektiva nastoji da izbegne oba ekstrema.
Cilj nije zavisnost niti izolovana samostalnost, već razvijanje zrelog odnosa u kome se vera živi u zajednici, a lična savest ostaje aktivna, odgovorna i sposobna za rasuđivanje.
Zaključak
Kada hrišćanin izjavljuje da će ukazivati poštovanje duhovnim starešinama i crkvenim vođama, on ne prihvata odricanje od sopstvenog mišljenja niti bezuslovnu poslušnost.
On prihvata razumevanje Crkve kao zajednice u kojoj se duhovno vođstvo i lična odgovornost međusobno dopunjuju.
Iz perspektive anglikanske teologije, autoritet nije pravo na dominaciju, već poverena služba koja postoji radi izgradnje zajednice, očuvanja vere i duhovnog sazrevanja njenih članova.
Tako poštovanje duhovnih starešina ne postaje izraz zavisnosti niti odricanja od ličnog rasuđivanja, već način odgovornog učešća u životu Crkve, u kome se autoritet i sloboda ne isključuju, već međusobno oblikuju.