Istorijski razvoj, teološki identitet i savremeno delovanje

Uvod

Slobodna protestantska episkopalna crkva Engleske (engl. Free Protestant Episcopal Church of England — SPECE) predstavlja jednu od starijih nezavisnih episkopalnih jurisdikcija anglikanskog nasleđa van zvaničnih struktura Anglican Communion. Nastala krajem XIX veka u Londonu, SPECE se razvila kao međunarodno zajedništvo autonomnih crkava koje dele zajedničko episkopalno, liturgijsko i protestantsko nasleđe.

Od svog osnivanja crkva nastoji da očuva episkopalni oblik crkvenog uređenja i kontinuitet sa istorijskom anglikanskom tradicijom, uz istovremeno naglašavanje evangeličkog i reformacijskog karaktera svoje teologije. Tokom XX i XXI veka SPECE je delovala kroz različite jurisdikcije i međunarodne mreže, zadržavajući identitet male, ali istorijski kontinuirane episkopalne zajednice.

Poseban značaj ove jurisdikcije ogleda se u činjenici da predstavlja specifičan spoj:

• protestantskog anglikanstva,
• istorijskog episkopalnog uređenja,
• independent crkvene tradicije,
• i jermenskog episkopalnog uticaja.

Takva kombinacija čini SPECE zanimljivim primerom transnacionalnog i hibridnog religijskog identiteta u savremenom hrišćanstvu.

---

Istorijski kontekst

Nezavisne episkopalne jurisdikcije u anglikanskom svetu

Tokom XIX i XX veka unutar anglikanskog sveta nastaju brojne zajednice koje prihvataju elemente anglikanske teologije i liturgije, ali nisu pravno povezane sa Kenterberijem niti sa zvaničnim strukturama Anglikanske zajednice.

Ove jurisdikcije uglavnom su nastajale kao posledica:

• teoloških sporova,
• liturgijskih razlika,
• pitanja crkvene autonomije,
• i neslaganja oko pravca razvoja savremenog anglikanstva.

U tom kontekstu razvijaju se različite independent i continuing episkopalne jurisdikcije koje nastoje da očuvaju:

• episkopalni poredak,
• istorijsku liturgiju,
• protestantski karakter engleske Reformacije,
• i određeni oblik kontinuiteta sa istorijskim anglikanstvom.

SPECE pripada upravo ovom širem istorijskom okviru nezavisnih episkopalnih zajednica.

Iako nije deo zvanične Anglican Communion, SPECE sebe razume kao deo šire istorijske anglikanske i episkopalne tradicije.

---

Nazarenska episkopalna crkva i reformisano-episkopalni pokret

Koreni SPECE sežu u 1888. godinu, kada je velečasni James Martin (1843–1919) osnovao Nazarensku episkopalnu crkvu u londonskoj četvrti Loughborough Junction.

Dana 11. aprila iste godine Martin je primio episkopsku hirotoniju od biskupa Alfred Spencer Richardson iz Reformisane episkopalne crkve Ujedinjenog Kraljevstva, čime je, prema razumevanju same jurisdikcije, obezbeđen kontinuitet episkopalnog nasledstva nove crkvene zajednice.

Već 1890. godine Martin osniva Nazarenski koledž kao bogoslovsku ustanovu svoje crkve, pokazujući nameru da razvije stabilnu crkvenu i obrazovnu strukturu.

Ovaj period obeležen je snažnim protivljenjem anglo-katoličkim tendencijama unutar savremenog anglikanstva. Reformisano-episkopalni pokret, iz kojeg je proistekla i ova inicijativa, zalagao se za jednostavniji, izrazito biblijski i evangelički oblik crkvenog života, uz očuvanje istorijskog episkopalnog uređenja.

Za razliku od kontinentalnih reformisanih crkava kalvinističkog tipa, ovaj pokret nije težio strogom konfesionalnom kalvinizmu, već očuvanju protestantskog karaktera engleske Reformacije u okviru episkopalne crkvene strukture.

---

Leon Čekemijan i jermenska episkopalna linija

Jedna od ključnih ličnosti u istoriji SPECE bio je Leon Chechemian (1848–1920), rođen u Malatiji u Osmanskom carstvu.

Čekemijan je prethodno bio jermenski katolički episkop, hirotonisan 1878. godine od arhiepiskopa Leona Korkorunijana. Tokom službe u Carigradu dolazi u kontakt sa anglikanskim i protestantskim idejama, nakon čega prihvata reformacijsko hrišćanstvo.

Po dolasku u Englesku suočava se sa teškim životnim okolnostima, ali uspeva da stekne obrazovanje i ugled propovednika, naročito u Belfastu. Dana 15. avgusta 1889. godine osniva Ujedinjenu jermensku katoličku crkvu na Britanskim ostrvima sa ciljem okupljanja jermenskih izbeglica u okviru episkopalne zajednice nezavisne od Rima.

Godine 1890, radi potvrde svog episkopalnog statusa u engleskom kontekstu, Čekemijan prima dodatnu hirotoniju od biskupa Charles Isaac Stevens i Alfreda Spensera Ričardsona. Kasnije ostvaruje saradnju sa arhiepiskopom Dablina William Plunket, koji mu dopušta službu u okviru Crkve Irske.

Istorijski značaj Čekemijana ogleda se u povezivanju:

• jermenskog episkopalnog nasleđa,
• protestantskog anglikanstva,
• istorijske liturgijske tradicije,
• i independent episkopalnog modela.

Na taj način oblikovan je specifičan hibridni identitet koji će kasnije postati jedno od karakterističnih obeležja SPECE.

---

Osnivanje SPECE (1897)

Po povratku u London 1897. godine Čekemijan prepoznaje potrebu za objedinjavanjem različitih evangeličkih episkopalnih zajednica.

Dana 2. novembra 1897. godine dolazi do formalnog ujedinjenja:

• Slobodne protestantske crkve,
• Drevne britanske crkve,
• i Nazarenske episkopalne crkve.

Time nastaje Slobodna protestantska episkopalna crkva Engleske (SPECE), a Čekemijan postaje njen prvi primas.

Crkva je inaugurisana u crkvi Svetog Stefana u Ist Hamu u Londonu. Kao normativni temelj prihvata Ustav i kanone Reformisane episkopalne crkve iz 1878. godine, kao i liturgijski poredak zasnovan na Book of Common Prayer iz 1662. godine.

Na taj način SPECE definiše svoj identitet kao:

• episkopalni po crkvenom uređenju,
• protestantski i evangelički po teološkom usmerenju,
• anglikanski po liturgijskom i istorijskom nasleđu,
• i independent po institucionalnom položaju.

---

Institucionalni razvoj i izazovi XX veka

Nakon povlačenja Čekemijana 1900. godine vođstvo crkve preuzimaju različiti primasi koji nastavljaju razvoj jurisdikcije.

Primasi SPECE	Period službe
Leon Čekemijan	1897–1900
Čarls Ajzak Stivens	1900–1917
Džejms Martin	1917–1919
Endru Čarls Albert Meklaglen	1919–1928
Herbert Džejms Monzani-Herd	1930–1939
Vilijam Hol	1945–1959
Čarls Denis Boltvud	1959–1978
Albert Džon Fjudž	1978–1982
Čarls Kenedi Mofat	1982–1989
Edvin Djuan Folik	1989–2015
Ričard Artur Palmer	2015–2025
Rikardo Lorite de Lima	od 2025.

Tokom XX veka SPECE se suočavala sa problemima karakterističnim za manje independent episkopalne jurisdikcije, uključujući:

• ograničene institucionalne resurse,
• jurisdikcijske sporove,
• unutrašnje raskole,
• i pitanje šireg kanonskog priznanja.

Posebno značajan bio je raskol povezan sa Horstom Blockom nakon 1978. godine, koji je trajao do 2011. godine, kada je došlo do obnove institucionalnog jedinstva.

Uprkos malobrojnosti i institucionalnim izazovima, SPECE je nastavila da održava episkopalnu strukturu, liturgijski kontinuitet i protestantski anglikanski identitet.

---

Pravni status i institucionalno priznanje

Poseban značaj za razvoj Slobodne protestantske episkopalne crkve Engleske imala je 1917. godina, kada je u okviru primene britanskog Military Service Act-a iz 1916. godine došlo do važnog pravnog slučaja koji je indirektno doprineo javnom i institucionalnom priznanju crkve.

Tokom Prvog svetskog rata britanske vlasti sprovodile su obaveznu vojnu službu, ali su određene kategorije sveštenstva mogle biti oslobođene mobilizacije ukoliko su pravno bile priznate kao legitimni crkveni službenici. U tom kontekstu poseban značaj dobio je slučaj arhiđakona SPECE, Ernest Albert Asquith.

Asquith je bio oslobođen vojne službe nakon što je engleski sud prihvatio da je reč o zakonito rukopoloženom svešteniku legitimno organizovane episkopalne crkve. Prema zapisima same jurisdikcije, sud je tom prilikom razmatrao:

• poreklo episkopalnog nasledstva,
• način i validnost rukopoloženja,
• liturgijske obrasce korišćene pri hirotonijama,
• kao i upotrebu Book of Common Prayer iz 1662. godine.

Posebna pažnja bila je usmerena na pitanje da li služitelji SPECE potpadaju pod tadašnju zakonsku kategoriju „lica u svetim činovima“ (man in Holy Orders) prema britanskom zakonodavstvu.

Prema dostupnim zapisima, magistrat je zaključio da arhiđakon Asquith ispunjava uslove za takav status, čime je praktično potvrđeno da SPECE funkcioniše kao legitimno organizovana episkopalna verska zajednica sa sopstvenim crkvenim poretkom i hijerarhijom.

Iako ovo nije značilo uključivanje SPECE u zvanične strukture Anglican Communion niti formalno priznanje od strane Church of England, događaj iz 1917. godine predstavljao je važan oblik pravnog i društvenog priznanja.

Za malu independent episkopalnu jurisdikciju ovakav sudski postupak imao je višestruki značaj:

• potvrđivao je pravni legitimitet crkve,
• omogućavao institucionalnu stabilnost,
• jačao javni identitet zajednice,
• i doprinosio percepciji kontinuiteta njenog episkopalnog i liturgijskog nasleđa.

U istoriji SPECE ovaj događaj ostao je važan simbol nastojanja crkve da očuva svoj identitet i institucionalni kontinuitet u okviru složenog britanskog verskog i pravnog sistema početka XX veka.

---

Teološki identitet

Teološki identitet SPECE zasniva se na evangeličkom i protestantskom razumevanju anglikanske tradicije.

Crkva naglašava:

• autoritet Svetog pisma,
• opravdanje verom,
• istorijsko episkopalno uređenje,
• značaj liturgijskog kontinuiteta,
• i protestantski karakter engleske Reformacije.

Liturgijski život zasniva se prvenstveno na Book of Common Prayer iz 1662. godine.

SPECE pripada tradiciji niskocrkvenog (Low Church) anglikanstva i istorijski pokazuje kritičku distancu prema anglo-katoličkom ritualizmu i izrazito sakramentalnim interpretacijama anglikanske teologije.

Istovremeno, jurisdikcija ne pripada strogo konfesionalnom kalvinizmu kontinentalnog tipa, već predstavlja oblik protestantskog i evangeličkog anglikanstva ukorenjenog u tradiciji engleske Reformacije.

Pojam „slobodna“ u nazivu crkve odnosi se prvenstveno na njenu institucionalnu nezavisnost i autonomni karakter u odnosu na državne ili centralizovane crkvene strukture.

SPECE sebe razume kao deo jedne, svete, katoličanske i apostolske Crkve u skladu sa klasičnim hrišćanskim ispovedanjem vere.

---

Savremeni identitet i međunarodno delovanje

Tokom XXI veka SPECE je delovala pod različitim nazivima, uključujući:

• Slobodna protestantska episkopalna crkva – Svetsko zajedništvo;
• Anglikanska slobodna zajednica;
• Episkopalna slobodna zajednica.

Od 2025. godine ponovo koristi naziv Slobodna protestantska episkopalna crkva – Svetsko zajedništvo.

Savremena SPECE funkcioniše kao međunarodno zajedništvo autonomnih episkopalnih jurisdikcija koje dele zajedničko liturgijsko i teološko nasleđe.

Pojedine jurisdikcije povezane sa SPECE učestvuju i u širim ekumenskim i međuhrišćanskim inicijativama, nastojeći da očuvaju istorijski episkopalni identitet uz otvorenost prema saradnji sa drugim hrišćanskim zajednicama.

---

Prisustvo u Srbiji

Slobodna protestantska episkopalna crkva Engleske prisutna je u Republici Srbiji od početka XXI veka, gde deluje pod nazivom Episkopalna anglikanska zajednica u Srbiji.

Ova zajednica predstavlja kanonski deo međunarodne jurisdikcije SPECE i baštini isto:

• bogoslovsko nasleđe,
• liturgijsko uređenje,
• episkopalnu strukturu,
• i protestantsko-anglikanski identitet.

U Srbiji zajednica deluje kroz:

• bogosluženja,
• pastoralni rad,
• bogoslovsko obrazovanje,
• misijsku delatnost,
• i razvoj međuhrišćanskog dijaloga.

Njeno prisustvo predstavlja deo šireg procesa razvoja malih independent episkopalnih i anglikanskih jurisdikcija u jugoistočnoj Evropi.

---

Zaključak

Slobodna protestantska episkopalna crkva Engleske predstavlja primer male, ali istorijski kontinuirane episkopalne jurisdikcije koja nastoji da očuva protestantski i episkopalni identitet uprkos teološkim i institucionalnim promenama XIX, XX i XXI veka.

Njena istorija pokazuje složeno preplitanje:

• anglikanskog nasleđa,
• protestantske Reformacije,
• jermenske episkopalne tradicije,
• i independent crkvenih pokreta.

 

Savremena SPECE može se razumeti kao primer transnacionalnog i hibridnog oblika protestantskog episkopalizma koji povezuje anglikansku liturgijsku tradiciju, istorijsko episkopalno uređenje i evangeličko nasleđe engleske Reformacije u savremenom hrišćanskom svetu.